هامش
استاد : مرحوم آخوند در اينجا جواب كسانى را مىدهد كه مىگويند تسلسل لازم مىآيد . آنها كه مىگويند تسلسل لازم مىآيد ، فرق قائل نيستند ميان اينكه ما رابط را حركت بدانيم يا طبيعت . ما الآن نمىخواهيم جواب امثال بوعلى يا ميرزاى جلوه را بدهيم . گفتيم كه آن جواب در فصلهاى بعد خواهد آمد . ايرادى كه مطرح است مشترك الورود است ؛ هم متوجه امثال بوعلى است و هم مرحوم آخوند .
امثال بوعلى كه ربط متغير به ثابت را به قول خودشان به يك تغير بالذات ( حركت وضعى فلك ) توجيه كردهاند و نيز صدرالمتألهين كه آن را به طبيعت جوهرى توجيه كرده است بايد به اين اشكال پاسخ مىدادند كه اگر علت متغير ، متغير است علت حركت وضعى فلك - كه بوعلى مىگويد - و نيز علت حركت جوهرى ملاصدرا بايد متغير باشد . جوابى كه مرحوم آخوند در اينجا مىدهد از طرف آنها هم هست . حال اينكه ما با خود آنها گلاويز هستيم بحث جداگانهاى است كه الآن مطرح نيست . ما فعلًا خواستيم جواب آن تسلسل را بدهيم .