سومى علت است ولى معلول نيست . آيا در اينجا ممكن است وسط وجود داشته باشد ولى يكى از دو طرف و يا هيچ كدام از آنها وجود نداشته باشد ؟ چون وسط هم معلول است و هم علت ، بايد طرفى داشته باشد كه معلول باشد و طرفى كه علت باشد . حال اگر به جاى يك وسط ( ب ) دو وسط ( ب و د ) داشته باشيم ، ايندو در خاصيت وسط بودن مانند يك وسط هستند . به حكم « معلول المعلول معلول » ، « ب » و « د » در حكم يك معلول واحد هستند . اگر سلسلهء علل غيرمتناهى باشد در حكم يك وسط است كه هم علت است و معلول ، كه لازم مىآيد وسطِ بدون طرف داشته باشيم . اين خلاصهء برهان است كه در مبحث علت و معلول اسفار و نيز الهيات شفا به تفصيل مطرح شده است .
در اينجا مرحوم آخوند مىگويد اگر ما به جاى دو سلسله ، هزار سلسله هم فرض كنيم باز در نهايت بايد به متجدد بالذات ختم شود . همانطور كه در باب برهان وسط و طرف چه يك واسطه ، چه دو واسطه ، چه ميلياردها و چه غيرمتناهى واسطه داشته باشيم باز احتياج به طرف داريم ، اين دو سلسلهاى كه در اينجا فرض مىكنيد و مىخواهيد حركات را با يك سلسلهء ديگر توجيه كنيد چون حكم سلسلهء حركت به آن سلسلهء ديگر هم جارى است مانند همان سلسلهء حركت مىشود . اگر چند سلسله و يا حتى ميلياردها سلسله هم فرض كنيد در حكم سلسلهء واحد هستند كه همه يك جا معلول طبيعت هستند و مانند سلسلهء واحد باز اين حكم جارى است كه چون متغير است طبيعت بايد متغير باشد . اين خلاصهء اين فصل .
ربط متغير به ثابت و ايراد مرحوم جلوه
از دشوارترين مباحث اسفار همين مبحث ربط متغير به ثابت است كه در اين مبحث برخى از فلاسفهاى كه پس از مرحوم آخوند آمدهاند نظر ايشان را قبول نكرده و در رد آن استدلال كردهاند و بسيارى هم سكوت كردهاند . برخى از كسانى كه از نظر مرحوم آخوند دفاع كردهاند دفاعشان خالى از مناقشه نيست . يكى از كسانى كه مسلك او مسلك بوعلى و در بسيارى از مسائل تابع بوعلى است و نظر مساعدى نسبت به فلسفهء ملاصدرا ندارد مرحوم ميرزا ابوالحسن جلوه است « 1 » .
هامش
( 1 ) . ايشان استادِ استاد برخى استادهاى فلسفه در زمان حاضر هستند . مثلًا مرحوم آقابزرگ حكيم كه در مشهد بود و در حدود چهل سال پيش فوت كردند از شاگردان مرحوم جلوه بودند . شاگردهاى مرحوم جلوه حدود سى چهل سال پيش فوت كردهاند . مرحوم جلوه ساكن تهران بوده و حدود چهل پنجاه سال فلسفه تدريس مىكرده و به فلسفهء مرحوم آخوند چندان اعتقادى نداشته است . در آن زمان در تهران فيلسوفان بسيار مهمى زندگى مىكردند كه دو گروه بودند ؛ گروهى طرفدار فلسفهء ملاصدرا و گروه ديگر طرفدار فلسفهء شيخ بودند . مرحوم جلوه در رأس كسانى بوده كه طرفدار فلسفهء شيخ بودهاند بر خلاف مرحوم آقاعلى مدرس زنوزى و مرحوم آقا محمدرضاى قمشهاى كه طرفدار فلسفهء مرحوم آخوند بودهاند . آخر كار هم طرفداران فلسفهء مرحوم آخوند گروه مقابل را شكست دادند .