فاعل در حركت قسري
فلاسفه معتقدند كه حتى در « حركات قسري » هم اين مطلب صادق است . اين مسئلهاى است كه در آينده بهطور مفصل در مورد آن بحث مىشود و در زمان ارسطو هم مطرح بوده است . مثلًا وقتى ما سنگى را به سمت بالا پرتاب ميكنيم چگونه مىشود كه به سمت بالا ميرود « 1 » ؟ آيا محرك آن همراه آن نيست و با اين حال به سمت بالا حركت مىكند ؟ [ در مورد حركت به سمت پايين اين سؤال مطرح نيست زيرا ] اينكه سنگ پس از رها شدن به سمت پايين ميآيد به اين جهت است كه به قول قدما طبيعت خودِ سنگ متمايل به مركز است و به قول امروزيها قوه جاذبه زمين آن را به سمت خود ميكشد .
يكى از نظريات امروز اين است كه وقتى سنگ پس از پرتاب به سمت بالا ميرود اين حركت بدون محرك صورت ميگيرد . يكى از نظريات قديم در توجيه حركت سنگ به سمت بالا اين است كه امواجى كه در هوا پيدا مىشود اين سنگ را به سمت بالا ميراند ، همانطور كه ميتوان به كمك امواج آب ، چوبى را بر روى آب حركت داد مثل آن وقتى كه چيزى روى حوض است و دست به آن نميرسد و با ايجاد امواج در آب ميتوان آن را به يك جهت خاص حركت داد .
نظريات ديگرى باز در اينجا هست ولى نظريهاى كه حكما از بو على سينا به بعد قبول كردهاند وحتى خلاف نظريهء ارسطوست اين است كه فاعل حركت در اينجا طبيعت سنگ يا قوهاى است كه در خود سنگ است . وقتى شما ضربهاى به سنگ وارد مىكنيد ، اين ضربهء شما و يا هوا نيست كه سنگ را بالا مىبرد بلكه ضربهء شما تغييرى در طبيعت سنگ به وجود مىآورد كه در اينجا مسئلهء « ميل » مطرح مىشود . « 1 »
در اثر ضربه ، يك مبدأ ميل در شىء پيدا مىشود و آن مبدأ ميل است كه آن را بالا مىبرد « 2 » .
اينجا يك مسئلهء ديگر پيش مىآيد . اين شىء كه به سمت بالا حركت مىكند چرا پس از طى مسافتى برمىگردد ؟ آيا علت آن فشار هواست ؟ اگر چنين است پس .
هامش
( 1 ) . البته اين حركت كم كم ضعيف مىشود و سنگ پس از رسيدن به نقطهء اوج ، به سمت زمين باز مىگردد . بحثى در اينجا مطرح است كه آيا سنگ لحظهاى مىايستد و بعد برمىگردد و يا رفتن و برگشتن ، متصل به يكديگر است كه فعلًا مورد بحث ما نيست .
( 2 ) . مسئلهء ميل و مبدأ ميل جزء ابتكارات بوعلى سينا در فلسفه است كه نظريهء خوبى هم هست .