متصل و ممتد است كه آناً فآناً پيدا مىشود . حتى چون اين حركت ، حركت اشتدادى است ضرورتى ندارد كه ما در همه مراتب قائل به فنا بشويم ، صورتى حادث مىشود و اشتداد پيدا مىكند و باز صورت بعدي ، ولى تمام اين صور در واقع يك واحد را تشكيل ميدهند ، نه اينكه صور متعاقب به معنى منفصل باشند . اگر ميگوييم « متعاقب » ، يعنى ذهن ما اينها را تكثير مىكند ، نه اينكه در واقع متعاقب باشند .
بنابراين اگر حركت را در نظر بگيريم ، نه نيازمند به فاعل هستيم و نه قابل و به يك اعتبار ميگوييم فاعل و قابل يكى است ، يعنى در واقع فاعل و قابلى در كار نيست . اگر از نظر صورت كه منشأ انتزاع حركت جوهرى است در نظر بگيريم هم نيازمند به فاعل هستيم و هم نيازمند به قابل . فاعل ، همان علت ماوراء طبيعى است كه جاعل نفس صورتهاست نه حركتهاى آنها ، و قابل هم هيولاى اولى است .
تعبيرى كه مرحوم آخوند در اينجا دارند اين است كه « لكل صورة هيولى و لكل هيولى صورة اخري » . معناى سخن ايشان اين خواهد شد كه اگر صور ، متعدد به معنى منفصل و متكثر باشند ، قهراً هيولاها هم متكثر و منفصل هستند . ولى چون مرحوم آخوند اين حرف را نميزند و ميگويد اگر ميگوييم صور متعدد است يعنى اعتباراً متعدد است و در واقع همه اين صور يك وحدت اتصالى دارند ، پس عين اين سخن را در مورد هيولى هم بايد بگوييم و قائل شويم كه حركت در ذات هيولى هم هست و هيولى همان وحدت اتصالى را كه در ميان مراتب صورت هست داراست .
ولى [ به عقيده مرحوم حاجي ] در مورد هيولى چنين حرفى نميتوان گفت . اين است كه حاجى در اينجا سخن مرحوم آخوند را توجيه و تأويل مىكند . ميگويد مقصود مرحوم آخوند اين است كه اگر هر صورتى غير از صورت ديگر است ، به اعتبار اين است كه واقعاً هر مرتبهاى از صورت غير از مرتبه ديگر از آن است ، ولى اگر ميگويد هر هيولى غير از هيولاى ديگر است [ مراد اين نيست كه غيريتى در كار است ] زيرا هيولى وحدت شخصى دارد . هيولى به وحدت شخصى خود باقى است و اختلاف هيولاها به اعتبار استعدادهاست . هيولى در اين مرتبه مستعد يك صورت است و در مرتبه ديگر همين هيولاى شخصى مستعد صورت ديگر است . پس اگر تعبير به « هيولى أخري » شده است اين دو « أخري » به يك معنا نيستند .
ولى ظاهراً اين توجيه حاجى مرضى مرحوم آخوند نيست . مرحوم حاجى در منظومه ميگويد : « الهيولى فى عالم العناصر واحد بالوحدة الشخصية » ، ولى مرحوم آخوند
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 263
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٦٣