را به مذاق قوم گفتيم ولى همانطور كه حاجى و ديگران مىگويند ، معلوم است كه آن حرف به مذاق قوم گفته شده است . مرحوم آخوند به آنها كه مىگويند حركت نيازمند يك موضوع ثابت است مىگويد اگر مقصودتان از حركت حركات عرضى باشد ما اين حرف را مىپذيريم . همچنين مىگويد مقصودتان از موضوع چيست ؟ اگر مقصودتان از موضوع شامل ماهيت هم مىشود مىگوييم بله ، هر حركتى نيازمند به يك موضوع ثابت باقى دارد ولو آن موضوع ثابتِ باقى ماهيت باشد . چون در باب حركت جوهرى هم ماهيت ، ثابت است گرچه وجود ، متجدد است « 1 » . البته آنها در مورد موضوع گفتند كه بايد مركب از ما بالقوه و ما بالفعل باشد كه همان جسم است .
بنابراين اينكه مرحوم آخوند مىگويد « اگر مقصود چنين چيزى است » بايد گفت كه مقصود آنها چنين چيزى نبوده و ديگر آوردن « اگر » در اينجا موردى ندارد . البته مرحوم آخوند براى شكافتن مطلب مىگويد و الّا خود او هم مىداند كه مقصود آنها چنين چيزى نيست .
اما اگر مقصود از موضوع ، صرف ماهيت نيست بلكه مراد شما يك ماهيت متحصلِ متحقق است مىگوييم اينكه حركت به موضوع ثابت نيازمند است فقط در بعضى حركات يعنى « حركات عرضى » صادق است ؛ در « حركات ذاتى » نياز به چنين موضوعى نداريم « 2 » .
پس اجمالًا چنين مىگوييم كه اگر مقصود شما از موضوع يك موجود بالفعلِ متحصل است - كه قطعاً مقصود همين بوده است چون مطلب فصل پيش همين بود - مىگوييم اين فقط در حركات عرضى صادق است . پس بدين نحو سخن فصل گذشته را تصحيح مىكنيم . اينكه در فصل پيش گفتيم كه حركت بايد موضوع داشته باشد فقط در حركات عرضى صادق است .
ما در ابتداى اين جلسه مطلب را شكافتيم و عرض كرديم كه به سه دليل .
هامش
( 1 ) . اشكال : ماهيت منتزع از حد وجود است . وجودى كه خودش سير كمالى دارد قطعاً مراتب دارد .
پس تدرج در ماهيت هم مىآيد و ماهيت ثابتى در حركت جوهريه نداريم .
استاد : نه ، تدرج در ماهيت نمىآيد . اگر مقصودتان ماهيات نامتناهى بالقوه است اين حرف درستى است ؛ آن را بعد خود مرحوم آخوند هم مىگويد .
( 2 ) . ما بعد از اين هر وقت مىگوييم « حركت عرضى » مقصودمان حركتى است كه نسبت آن به موضوعش نسبت امكانى باشد و وقتى مىگوييم « حركت ذاتى » يعنى آنكه لازمهء ذات موضوعش باشد ، كه منطبق مىشود بر حركت در جوهر .