فقط جعل ذات شىء است ، جعل وجود شىء است . اين شبيه همان حرفى است كه [ در علم نحو ] در مورد جعل متعدّى به واحد و جعل متعدّى به اثنين مىگوييم . در قرآن هم جعل به دو صورت آمده است : جعل در آيهء شريفهء
« الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ جَعَلَ الظُّلُماتِ وَ النُّورَ »
« 1 » جعل بسيط است : ظلمتها را جعل كرده است و نور را جعل يعنى خلق كرده است . اما در جاى ديگر مىفرمايد :
« هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ »
« 2 » ، اين
« جَعَلَكُمْ خَلائِفَ »
جعل تأليفى است غير از « جعَلكم » است و غير از « جعَل الخلافة » است . در
« جَعَلَكُمْ خَلائِفَ »
« كُم » ( شما ) موضوع است . وقتى جعل ، جعل تأليفى است موضوع از مجعول جداست ، زيرا موضوع « مجعول له » است . اگر جعل ، جعل بسيط باشد تفاوت ميان موضوع و مجعول ، تفاوت اعتبارى و ذهنى مىشود ، فرق تحليلى مىشود . مثلًا مىگوييم : « اللَّه خلق الانسان » ، نه « خلق هذا الشىء انساناً » . در مورد نطفه يا علقه كه مىفرمايد :
« ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً »
« 3 » در آنجا جعل تأليفى است . اگر ما كل عالم را در نظر بگيريم و اشياء را به خدا نسبت دهيم - چون ماده و صورت به يك نسبت به خدا نسبت داده مىشود - اين مىشود جعل بسيط . اما اگر صورتِ تنها را به خدا نسبت دهيم ، اين مىشود جعل تأليفى .
در باب حركت همينطور است . يك وقت جعل تأليفى است ، يعنى « جعل هذا الشىء متحركاً » . شىء شيئيتش تمام است و يك موضوع تام التحصل است و بعد جاعل « يجعل له الحركه » ؛ اين مىشود جعل تأليفى . اينجاست كه موضوع لازم است و اينجاست كه « علة المتغير متغير » . پس آنجا كه ما نيازمند به موضوع هستيم - كه آن موضوع مركب از ما بالقوه و ما بالفعل است - حركت به نحو جعل تأليفى به اشياء داده مىشود كه در حركات عرضى چنين است . اما يك وقت هست كه حركت كه به اشياء داده مىشود به نحو جعل بسيط است ، يعنى چيزى جعل مىشود كه ذاتش عين حركت است . در اين حالت ، جاعل « يجعل الذات الذى يُنتزع منه أنه متحرك » نه اينكه ذات مفروضى را متحرك قرار مىدهد . در اين صورت ، حركت يا بايد عين ماهيت آن شىء باشد ( كه اينچنين نيست چون حركت عين ماهيت اشياء نيست ) و .
هامش
( 1 ) . انعام / 1 .
( 2 ) . فاطر / 39 .
( 3 ) . مؤمنون / 14 .