امرى كه علت اين حركت است ، هم علت مرتبهء اول است ، هم علت مرتبهء دوم ، سوم الى آخر . علت تامه كه وجود دارد ، بايد معلول وجود پيدا كند . بنابراين همان وقت كه جزء اول وجود پيدا مىكند جزء آخر هم بايد همراه آن وجود پيدا كند و الّا انفكاك معلول از علت تامه شده است . [ بنابراين علت مرتبهء اول غير از علت مرتبهء دوم و مراتب بعدى است . پس علت امر متغير نمىتواند امر ثابتى باشد . ] ولى اين صورت را ذكر نكردهاند چون ممكن است كسى بگويد كه دليل اينكه مراتب ديگر همراه مرتبهء اول وجود پيدا نمىكنند اين است كه علت تامهء مراتب بعد وجود پيدا نكرده زيرا مرتبهء قبل شرط مرتبهء بعد است .
ولى اشكال به صورت ديگر باقى است . زيرا شما مىگوييد مرتبهء قبل معدوم مىشود و نوبت به مرتبهء بعد مىرسد و باز مرتبهء قبل معدوم مىشود و مرتبهء بعد موجود مىشود . ما مىگوييم آن مراتب قبلى كه معدوم شدهاند علت تامهشان وجود دارد يا وجود ندارد ؟ فرض اين است كه علت تامهاش وجود دارد . اگر چنين است چگونه معلول معدوم شده ، در صورتى كه علت تامه وجود دارد ؟ .
ولى اگر بگوييد علت متغير ، متغير است اشكال حل مىشود ، يعنى اگر يك علت ، قوه و يا نيرو حركتى را ايجاد مىكند ما خيال مىكنيم كه يك نيروى ثابت است كه آن جزء اول و جزء دوم و جزء سوم را ايجاد كرده است . خود اين نيرو هم مانند خود اين حركت ، متغير است يعنى مرتبهاى از نيرو مرتبهء اول از حركت را ايجاد مىكند ، آن كه مرتبهء دوم را ايجاد مىكند مرتبهء ديگر نيروست ، و آن كه مرتبهء سوم را ايجاد مىكند درجهء ديگر نيروست . پس علت امر متغير متغير است .
البته در اينجا اشكال ديگرى پيش مىآيد . ما نقل كلام مىكنيم به آن علت كه متغير است . آن علت هم بايد يك علت متغير مثل خودش داشته باشد و باز آن علت متغير هم بايد متغير باشد الى غير النهايه ، [ در حالى كه سلسلهء متغيرات در نهايت بايد به ثابت منتهى شود ] . پس چگونه ثابت مىتواند علت متغير باشد ؟ بعد بايد ببينيم راه حل اين مشكل چيست .
باز مىگرديم به همان قاعدهء « علة المتغير متغير » . مىگوييم مثلًا زمين حركت مىكند ، اين سنگ حركت مىكند . قبلًا گفتيم و بعد هم اثبات مىشود كه علت مباشر حركات ، طبيعت جوهرى آنهاست ، همان صورت نوعيهاى كه در مورد آن در فصل پيش صحبت كرديم . به عقيدهء فلاسفه هيچ حركت طبيعى در اجسام وجود ندارد كه
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 240
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٤٠