را مطرح مىكنيم « 1 » و الا در جاى خودش در مورد آن بحث خواهيم كرد .
تفاوت ميان عرض و صورت و نفس
بعد مرحوم آخوند بحثى تحت عنوان « تنبيه » مطرح مىكنند . اين « تنبيه » تذييلى بر همين فصل است . در اين فصل همين قدر در ضمن مثال گفته شد كه آن چيزهايى كه حادث است نفس ، صورت و عرض است . ايشان در اين « تنبيه » مىخواهد به فرق ميان صورت و نفس اجمالًا اشارهاى داشته باشد . مرحوم آخوند بحث عرض را در اينجا اصلًا مطرح نمىكند ولى در جاى ديگر بيان خواهد شد كه فرق ميان عرض و صورت چيست . عرض و صورت اين وجه اشتراك را دارند كه حالّ در ماده و به تعبير ديگر حالّ در يك موضوع هستند و وجودشان نحوه وجودى است كه نيازمند به يك موضوعى است ولى در عين حال با يكديگر متفاوتند . عرض نياز دارد به موضوعى كه آن موضوع از آن بىنياز است ولى صورت در موضوعى حلول دارد كه آن موضوع هم به آن نيازمند است و بلكه نياز موضوع صورت به صورت ، از نياز صورت به موضوعش بيشتر است .
فرق ميان صورت و نفس چيست ؟ با اينكه نفس هم خودش به اعتبارى صورت است اما با صورت متفاوت است . اين تفاوت را با اين تعبير بيان مىكنند كه صورت ، فعليتى است كه براى ماده پيدا مىشود و در ماده است . صورت در ماده حلولِ سريانى دارد به اين معنا كه به سريان خود ماده و به تبع خود ماده ، در ماده سارى است . ولى نفس در عين اينكه تعلق به ماده دارد در ماده نيست . اينجا همين مقدار فقط اشاره مىكنند ولى مرحوم آخوند در مباحث جواهر و اعراض اسفار فصلى باز كردهاند و در آنجا اين مسئله مطرح است - و اين مسئله در مباحث نفس هم آمده است - كه نحوهء تعلق نفس به مادهء خودش كه همان بدن است چگونه است . صورت كه به ماده تعلق دارد « فى الماده » است ، ولى نفس كه به ماده تعلق دارد فقط « مع الماده » است ؛ به بيان ديگر در مورد رابطهء نفس و مادهء آن يعنى بدن رابطهء « فيئيّت » صدق نمىكند بلكه « معيّت » صدق مىكند .
هامش
( 1 ) . [ اين بحث در جلسهء بعد مطرح نشده است . ]