جوهر باشد ، پس عرض است و عرض ، محل مىخواهد كه آن محل را « ماده » مىنامند . تعريفى كه فيلسوف از ماده ارائه مىدهد اين است كه ماده امرى است كه حامل امكان ، استعداد و يا قوه است .
در جلسهء پيش گفتيم كه اين برهان قابل مناقشه است براى اينكه امكانى كه برهان در صدد اثبات آن است « امكان استعدادى » است و امكانى كه در برهان اخذ شده است « امكان ذاتى » است . بنابراين يك نوع مغالطه در اينجا به كار رفته است .
مرحوم آخوند ، گرچه اختلافى در كلمات ايشان در اين جهت هست ، ولى در موارد بسيارى تصريح دارد كه آنچه را كه ما « امكان استعدادى » مىناميم با امكان ذاتى كه در مقابل وجوب و امتناع است كوچكترين شباهت و مناسبتى ندارد و حتى در يكى از فصول در اوايل اسفار وجوه اختلاف امكان استعدادى با امكان ذاتى را ذكر مىكند كه گفتيم همان وجوه در منظومهء مرحوم حاجى سبزوارى هم آمده است . ما ناچاريم از اين برهان چشم بپوشيم ولى در عين حال اين مطلب برهان ديگرى دارد كه خود فلاسفه و از جمله مرحوم آخوند در جاهاى ديگر آن را ذكر كردهاند .
گفتيم « 1 » كه آن برهان اين است كه شىء يا واجب الوجود است يا ممكن الوجود يا ممتنع الوجود . بحث ما دربارهء ممتنع الوجود و واجب الوجود نيست . اگر شيئى ممكن الوجود باشد ، يا اين است كه نفس « امكان ذاتىِ » آن كافى است براى اينكه از ناحيهء علت موجود شود و يا كافى نيست . اگر نفس امكان ذاتى كافى است ، چنين ممكنى قدر مسلّم اين است كه از علل چهارگانهء معروف ارسطويى ( علت فاعلى ، علت صورى ، علت غايى و علت مادى ) به علت مادى نيازى ندارد و قهراً حادث زمانى هم نخواهد بود . اگر علت ، تامّه است قهراً هيچ حالت منتظرهاى در كار نيست و با وجود علت ، هميشه اين معلول وجود دارد و چنين معلولى به منزلهء لازمهء وجود علت است . چنان كه گفتيم به چنين موجودى « مُبدَع » مىگوييم و آن را حادث نمىناميم و اگر هم حادث مىگوييم مراد « حادث ذاتى » است نه « حادث زمانى » .
اما اگر براى آنكه يك ممكن ، موجود شود امكان ذاتى آن كافى نباشد ، يعنى علاوه بر امكان ذاتى شرايط ديگرى هم بايد فراهم باشد ، اين شرايط قهراً به نحوهء .
هامش
( 1 ) . [ چنان كه ملاحظه مىشود استاد در اين جلسه گهگاه به مطالبى اشاره مىكنند كه قبلًا براى حضار بيان شده و حال آنكه در كتاب حاضر نيامده است . اين نشان مىدهد كه جلسهاى ما بين اين جلسه و جلسهء گذشته برگزار شده كه متأسفانه نوار آن در دست نيست . ]