متحرك غير محرك ( طرف ) و يك محرك غير متحرك ( طرف ) و دو تا وسط داريم كه هر دو محركِ متحرك هستند . آيا در اينجا چون وسطها دوتا شدند حكم وسط فرق مىكند ؟ نه ، باز خصلت واسطه بودن يعنى اينكه هم متحرك است و هم محرك در اينجا هست . معنى وسط اين است كه محركيتش متأخر است بر متحركيتش ، يعنى محركيت آن متوقف است بر محركيتِ محرك آن ؛ به بيان ديگر اين امر وسط نمىتواند بعدى را حركت دهد مگر آنكه ما فوق آن ، آن را حركت دهد .
در مقام مثال - گرچه اين مثال تا حدى ضعيف است - مثل چند عدد چرخ است كه توسط يك مبدأ نيرو به حركت درمىآيند . اين مبدأ نيرو يك چرخ را به حركت درمىآورد ولى چون اين چرخ مرتبط است با چرخهاى ديگر ، نيرو كه از آن مبدأ نيرو به چرخ اول منتقل مىشود ، از چرخ اول به چرخ دوم منتقل مىشود و از چرخ دوم به چرخ سوم و از آن به چرخ چهارم . چرخ چهارم حركت نمىكند مگر بعد از آن كه ( اين بعد رتبى است ، بعد زمانى نيست ) در مرتبهء قبل چرخ سوم آن را به حركت در آورده باشد و همينطور تا مىرسد به مبدأ نيرو .
پس محركيت آن دو كه در وسط هستند كه هم متحرك هستند و هم محرك ، متوقف بر محركيت ماقبل خودشان است . حال اگر اين وسط از دو تا هم بيشتر باشد ، سه تا يا پنج تا يا ده تا باشد ، در اين جهت فرق نمىكند ، يعنى از جهت واسطه بودن همه حكم واحدى دارند . روح برهان اين است كه ما اين مطلب را درك كنيم كه واسطه چه يكى باشد چه بيشتر در حكم واحد است . اگر واسطه بيست تا باشد باز حكم يك واسطه را دارد ؛ يعنى اين حكم بر آن صادق است كه « لايحرك ما بعده الّا و حرّكه ما قبله » مابعدِ خود را حركت نمىدهد مگر آنكه ماقبل آن ، آن را حركت دهد . حال اگر ميلياردها واسطه داشته باشيم باز اين حكم درست است ، يعنى حركت اين آخرى فقط بر ماقبل خودش توقف ندارد بلكه بر همه توقف دارد . اين امر آخرى حركت نمىكند مگر اينكه اين ميلياردها را آن ماقبل ميلياردها به حركت دربياورد و در اين جهت يكى با ميلياردها هيچ فرق نمىكند و اين مجموع حكم يك واحد را پيدا مىكند .
حال اگر ما به جاى اين يك ميليارد ، بگوييم غيرمتناهىاى كه همه واسطه باشند و طرف نداشته باشد مسئله چه صورتى پيدا مىكند ؟ در اين طرف ( متحرك اخير ) متحركى است كه محرك نيست و از آن سوى ديگر ، اين سلسلهء متحركِ
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 177
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٧٧