( 1 ) اقسام هريك از مواد ثلاث
بحث ما دربارهء مواد سه گانه يعنى وجوب و امكان و امتناع است . يكى از مسائل مواد ثلاث تقسيمات اينهاست . مىگويند هريك از اينها منقسم مىشود به سه قسم .
وجوب سه قسم است : وجوب بالذات ، بالغير ، بالقياس . امتناع هم سه قسم است :
امتناع بالذات ، بالغير ، بالقياس . و قهراً در امكان هم همين سه قسم فرض مىشود :
امكان بالذات ، بالغير ، بالقياس . پس مجموع اقسامى كه در ابتدا فرض مىشود نُه قسم است ، ولى از اين نه قسم يك قسمش را مىگويند فرض ابتدائى است و امرى نامعقول و محال است و آن « امكان بالغير » است .
اكنون ببينيم معنى اينها چيست . ما اول مثال را فقط روى « بالذات » پياده كنيم تا ببينيم اين سه قسم ( وجوب ، امكان ، امتناع ) چه جور درمىآيد .
1 . وجوب بالذات
معنى وجوب و ضرورت را قبلًا دانستيم كه حتى احتياجى به تعريف ندارد ، ولى وقتى مىگوييم : « وجوب بالذات » معنايش اين است كه اين محمول براى اين موضوع ضرورت دارد و اين ضرورت ناشى از ذات موضوع است ؛ يعنى [ ذات ]