شيميايى بشناسند و اجزاء تشكيل دهندهاش را به دست بياورند ( مثلا مىخواهند بدانند آب چيست و مىخواهند عناصر تشكيل دهندهء آن را به دست آورند ) آن را تجزيه مىكنند . تازه وقتى كه به وجود آن عناصر تشكيل دهنده ( مثلا اكسيژن ) برسيم مىخواهيم بفهميم خود آن عنصر چيست ؟ آيا اين هم يك چيستى دارد يا ندارد ؟
يعنى آيا اين عنصر هم باز از چيزهاى ديگرى تشكيل شده است يا نشده است . باز مىرويم دنبال آن . ولى همين قدر مىدانيم كه تا بىنهايت قابل تجزيه نيست يعنى اينچنين نيست كه آب از دو عنصر تشكيل شده است و باز هر يك از اين دو عنصر از دو عنصر يا بيش از دو عنصر تشكيل شده است و هريك از اينها نيز از دو عنصر يا بيش از دو عنصر تشكيل شده است و همينطور پيش برود و اين تجزيه تا بى نهايت ادامه پيدا كند . ممكن است تا هزار بار ، تا ميليون بار هم ما جلو برويم و جا داشته باشد ولى اين قدر مىدانيم - به برهان عقل - كه اين تجزيهء عينى نمىتواند غيرمتناهى پيش برود ، نمىتواند تا بىنهايت پيش برود . اگر تا بىنهايت پيش برود لازم مىآيد هر متناهىاى مركب شده باشد از غيرمتناهى عناصر . آن غيرمتناهىاى كه ذهن مىتواند پيش برود در تجزيههاى ذهنى است نه در تجزيههاى عينى ؛ مثل اينكه مىگوييم يك خط قابل تقسيم به دو جزء است ، يعنى ذهن مىتواند آن را به صورت منقسم شده به دو جزء فرض كند نه اينكه اين دو جزء را الآن بالفعل دارد . اما در تركيبات شيميايى وقتى مىگوييم اين شىء مركب از دو جزء است يعنى مركب است از دو جزئى كه بالفعل آن دو جزء را دارد . ولى محال است كه يك شىء محدود بالفعل اجزاء غيرمتناهى داشته باشد . اين را ما در خارج مىگوييم . در ذهن مىگوييم يك مفهوم مركب ذهنى در ذهن به يك سلسله عناصر ذهنى تجزيه مىشود و ممكن است آن عناصر هم به عناصر ديگر تجزيه شوند و آنها هم باز به عناصر ديگر تجزيه شوند ولى درنهايت امر بايد به يك سلسله عناصر ذهنى منتهى شود كه آن عناصر ذهنى در ذات خود بسيط باشند ؛ آن عناصر نمىتوانند در ذات خود مركب باشند . اين يك مقدمهء لازم بود كه مىبايست بيان مىشد .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 80
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٨٠