« نيست قائم بودنش » دردار است كه « فى الدار » قيد نيستى مىشود . اين همان است كه منطقى را به اشتباه مىاندازد . « زيد قائم يوم الجمعة » نقيضش اين است : « زيد ليس بقائم يوم الجمعة » . نقيض « زيد ، قائم يوم الجمعة است » مىشود : نيست زيد قائم يوم الجمعة . اما اگر بگوييد : زيد قائم نيست در روز جمعه ، يعنى قائم نبودنش در روز جمعه است ، اين سالبهء آن قضيه نيست و قضيهء ديگرى است در حكم نقيض و نقيض واقعى نيست « 1 » .
اگر شما گفتيد : « انسان موجود من حيث هو نيست » نقيضش سلبِ سلب مىشود : « نيست اينكه انسان موجود من حيث هو نيست » . نقيض واقعى اين است .
اما آيا اينكه مىگوييد « انسان عدم من حيث هو هست » ، « نيست من حيث هو هست » ؛ نقيض آن است ؟ نه . آيا نقيض اينكه « انسان وجود من حيث هو نيست » اين است كه « عدم من حيث هو است » ؟ خير . اينجا شما عدم را با قيد « من حيث هو » آوردهايد ، عدم مقيد را آوردهايد . وجود مقيد و عدم مقيد نقيض يكديگر نيستند .
وقتى وجود مقيد باشد عدم بايد عدم اين وجود مقيد باشد ، نه عدمى كه خود عدم مقيد باشد « 2 » .
هامش
( 1 ) . - از نظر تعريف مطلب روشن است ولى ممكن است مثالى ذكر كنيد كه ببينيم كجا ممكن است اشكال توليد بشود ؟ .
استاد : ما بايد ببينيم حكم عقل كه مىگويد اجتماع نقيضين واقع مىشود چه را مىگويد [ تا معلوم شود ] اشكال در كجا توليد مىشود . حكم عقل اين است كه هر چيزى با رفع خودش قابل جمع نيست . مثال آن را ذكر خواهيم كرد .
( 2 ) . - اگر قيد يكى باشد چطور ؟ .
استاد : باز هم نقيض آن نيست . نقيض هر چيزى رفع خودش است . اگر اين قيد را بگيريد آن را نفى نكردهايد ، چيز ديگرى است ؛ در حكم نقيض است نه نقيض ؛ ممكن است صادق باشد و ممكن است صادق نباشد .
- چيزى كه صادق نباشد خاطرتان هست ؟ .
استاد : يك جا هم هست كه صادق نيست . در همين جا انسان نه موجود من حيث هو است و نه معدوم من حيث هو .
- اين كه خود مدعاست .
استاد : مدعاست ، اما ثابت شد . اين را خود شما اقرار داريد كه وجود مقابل عدم است .
- بله .
استاد : پس چه مىگوييد ؟ آيا انسان موجود است ؟ بله ، ممكن است موجود باشد . انسان معدوم است ؟ بله ، ممكن است معدوم باشد . آيا انسان موجود من حيث هو است ، يعنى حيثيت انسانيت عين حيثيت موجوديت است ؟ نه . آيا انسان معدوم من حيث هو است ؟ اين هم نه ؛ هر دو منتفى هستند .