اصل برمىگردد « 1 » .
سؤال از لِم
در مرحلهء بعد سؤال از چرايى است ، يعنى « لِم » « 2 » . سؤال از چرايى هم دو نوع است . « چرا » سؤال از علت است ، ولى گاهى سؤال از علت فاعلى است و گاهى سؤال از علت غايى . ( البته از يك نظر بازگشت علت غايى به علت فاعلى است ) .
مثلًا ما يك وقت سؤال مىكنيم : چرا خارهاى اين ساعت حركت مىكند ؛ يعنى چه نيرويى آن را به حركت در مىآورد ؟ و يك وقت سؤال از غايت مىكنيم : اين ثانيه شمار كه حركت مىكند براى چه حركت مىكند ؟ يعنى براى چه هدفى در حركت است ؟ يا در مورد انسانها كه كارهايشان از روى غايت است مثلًا مىپرسيم :
چرا اين كلاس را انتخاب كردى ؟ اين « چرا » در اينجا سؤال از غايت است ؛ يعنى باعث تو ، محرك تو ، هدف تو در اين كار چيست ؟ معمولًا هر دو را با « لِم » مىآورند .
در اينجا به تفكيك ميان « لِم فاعلى » و « لِم غايى » فعلًا نظر ندارند ، بلكه مىگويند دو تا چرا داريم : چراى ثبوتى و چراى اثباتى ، لم ثبوتى و لم اثباتى . اين ، دو نوع سؤال است براى ذهن . لم ثبوتى سؤال از علت است در متن واقع ، يعنى سؤال از علت وجود عينى شىء است . بيمارى تب مىكند ؛ يكى سؤال مىكند : اين چرا تب كرده است ؟ يعنى آن علتى كه سبب تب شده است چيست ؟ ولى قسمتى از چراهايى كه ما مطرح مىكنيم سؤال از دليل شىء است . مثلًا دو طبيب با يكديگر دربارهء تب يك مريض مشورت مىكنند ، مىخواهند علت اين تب را به دست بياورند . يكى مىگويد : اين بيمار عفونتى در كبدش پيدا شده است . ديگرى مىگويد : چرا ؟ يعنى مىخواهد بگويد به چه دليلى ، به چه علامتى تو اين را مىگويى ؟ .
هامش
( 1 ) . - قاعدهء فرعيه از همين جا استنباط مىشود ؟ .
استاد : « ثبوت شىء لشىء فرع لثبوت المثبت له » در همين هليات مركبه جارى است نه در هليات بسيطه .
( 2 ) . - مرحله پنجم .
استاد : سه مرحله بود كه هر مرحلهاش دو مرحله مىشد : ما چهار مرحلهاش را گفتيم . به يك اعتبار اين مرحلهء پنجم است .