مسلّم است كه زمان از اين نظر با مكان فرق دارد . در اينكه در زمان يك چيزى وجود دارد و آن اين است كه ميان مراتبش تقدم و تأخر است و اين تقدم و تأخر قراردادى نيست شكى نيست . اينكه ديروز قبل از امروز است ، به قرارداد ما بستگى ندارد ؛ واقعاً اينچنين است . زمان از اين نظر مثل حركت است ؛ يعنى هر دو به يك اصل برمىگردد . اگر شيئى از مبدئى به منتهايى حركت كند ، بعضى از مراتب مسافت بر بعضى ديگر تقدم دارد ؛ يعنى اين مرتبه را طى نكرده است مگر اينكه مرتبهء قبل را طى كرده است و باز آن مرتبهء بعد را طى نكرده است مگر اينكه مرتبهء قبل از آن را طى كرده است ؛ اين هم يك واقعيتى است ؛ يعنى اين رابطهء خاص كه اين قسمت را قبل از اين قسمت طى كرده است و آن قسمت را قبل از آن قسمت ، يك رابطهء واقعى است كه با قرارداد ما تغيير نمىكند . حال رمز اين مسأله در چيست ؟
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 506
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٠٦