( 9 ) حدوث و قدم
اقوال حكما و متكلمين در مورد مرجح حدوث عالم در لايزال ( 2 )
اين بحث دنبالهء همان بحث حدوث و قدم زمانى عالم است . از نظر فلاسفهاى كه قائل به قدم زمانى عالم هستند اشكال تخلف معلول از علت تامهء خودش - كه خود اين اشكال مربوط به الهيّات است - پيش نمىآيد .
آنها مىگويند حق متعال علت تامهء مخلوقات و علت تامهء عالم است و بنابراين امكان انفكاك عالم از ذات بارى تعالى در كار نيست . ذات بارى تعالى كه قديم است عالم هم بايد قديم باشد ، كه گاهى با اين تعبير بيان مىشود : « العالَم معلولٌ للقديم - كه مقصود بارى تعالى است - و كلّ معلولٍ للقديم قديمٌ ، فالعالمُ قديمٌ » .
آنها از اين نظر دچار هيچ اشكالى نمىشوند ، ولى بعد يك اشكال ديگرى به شكل ديگر برايشان مطرح مىشود : اگر ما اساس عالم را به قول شما قديم بدانيم ولى مواليد عالم كه مسلّماً حادثند . در عالم ، ما يك سلسله مواليد حادثى داريم كه اينها عبارتند از همينهايى كه مىبينيم ، همين حوادثى كه در عالم رخ مىدهد ، همين مكوَّناتى كه در عالم رخ مىدهد ؛ اينها همه حادث هستند . طبق برهان شما اصلًا حادثى نبايد در عالم وجود داشته باشد ، نه كل عالم و نه اجزاء و مواليد عالم ؛ عالم