( 8 ) حدوث و قدم
اقوال حكما و متكلمين در مورد مرجح حدوث عالم در لايزال ( 1 )
اين فصل كه تحت عنوان « غرر فى ذكر الاقوال فى مرجّح حدوث العالم فيما لايزال » مطرح شده است ادامهء همان بحث گذشته دربارهء حدوث و قدم عالم است و تقريباً از يك نظر اوج بحث فلاسفه با متكلمين است . متكلمين به تعبير فلاسفه قائل به انفكاك معلول از علت تامه و يا به تعبير ديگرشان قائل به انقطاع فيض الهى هستند .
اما فلاسفه مىگويند عالم به هيچ معنا انفكاك از ذات بارى ندارد ؛ ذات بارى علت تامهء عالم است و عالم معلول اوست ؛ انفكاك و جدايى و فاصله ميان عالم و ذات بارى نامعقول است ، و همچنانكه يك بار ديگر هم عرض كردهايم از راه ذات بارى قائل به قدم عالم مىشوند نه از راه تجزيه و تحليل خود عالم . اينكه مادهء عالم را درنظر بگيريم و صورت عالم را درنظر بگيريم و اينكه اين ماده و صورت چه ارتباطى با يكديگر دارند ، آن يك راه جداگانهاى است براى رسيدن به قدم عالم كه فلاسفه آن را هم ذكر مىكنند ؛ ولى اين راهى كه اكنون بيان مىكنيم راهى است كه از خود ذات بارى به قدم عالم مىرسيم : به دليل اينكه ذات واجب الوجود ذات تامّ ازلى و ابدى است و به دليل اينكه انفكاك معلول از علت تامه محال است پس