هامش
روى اجزاء و افراد عالم برود ؛ وقتى روى اجزاء و افراد رفت مىبيند هيچ جزئى و هيچ فردى در عالم نيست كه حادث نباشد .
- اينها كه همه مبدأ زمانى دارند .
استاد : بله ، مبدأ زمانى دارند ؛ چه اشكالى دارد ؟ .
- آن وقت اينكه مىفرماييد نبايد فكر كرد كه يك آغاز زمانى هم هست آيا منافاتى با اين مطلب ندارد ؟ .
استاد : نه ، زيرا آنها مىخواهند بگويند براى كل عالم يك آغاز زمانى هست نه براى اجزاء عالم ؛ يعنى ما به يك لحظهاى مىرسيم كه قبل از آن لحظه نيستى مطلق حكمفرماست و جز ذات واجب الوجود هيچ موجودى در عالم وجود ندارد . صدرالمتألهين مىگويد نه ، ما اصلًا نبايد روى « كل » برويم چون امر اعتبارى است . اما در مورد اجزاء ، روى هر جزئى كه دست بگذاريم اين جزء ، وجودش بعد از عدم خودش است ولى عدم اين جزء ملازم است با وجود اشياء ديگر ؛ باز وجود آن بعد از عدم خودش است و وجود شىء ديگر بعد از عدم خودش استگو اينكه هر عدم قبلى مقارن است با يك وجود قبلى . پس هر امر واقعى كه ما در عالم داريم - كه عبارت از همين اجزاء و همين افراد است - حادث است .
امر غيرواقعى كه همان كل - كل مجموعى - عالم است آن اصلًا امر اعتبارى است و امر اعتبارى درواقع اصلًا نه حادث است نه قديم .
- آيا مىتوانيم اينطور بگوييم كه ملاصدرا هيچ حادثى را قديم نمىداند اما احداث را قديم مىداند ؟ .
استاد : نه .
- يعنى بگوييم حادث بودن عالم را قديم مىداند به اين معنى كه هميشه « به وجود آمدن اشياء از طريق حدوث » بوده است .
استاد : ولى اين را كسى نمىتواند « قديم » بگويد ؛ بايد بگويد مستمر بوده است ؛ يعنى بايد به اين نحو بگويد كه سلسلهء حادثات مستمراً وجود داشته است و هميشه حدوث در عالم بوده است . اما اين غير از اين است كه بگوييم يك « قديم » در عالم بوده است .
- نه ، آن وقت ديگر احداث يك امر واقعى نمىشود .
استاد : حال شما اگر مىخواهيد به اين نحو تعبير كنيد اشكال ندارد ، تعبير كنيد . بله ، هميشه در عالم حادثها بودهاند و خواهند بود ؛ ولى هميشه حادثها بودهاند و هيچ وقت يك قديم در عالم نبوده است . حدوث ، دائم و مستمر است نه اينكه قديمى در عالم وجود دارد .
- اين بيان نظر ملاصدراست ؛ آن وقت دليلش بر اين معنا چيست ؟ .
استاد : دليلش مسألهء حركت جوهريه است ؛ دليلش در آنجاست . يكى از نتايجى كه بنابر حركت جوهريه گرفته مىشود حدوث زمانى عالم است به اين تعبير كه در اينجا گفته مىشود .
- استاد ! اين ظاهراً اشكال را حل نمىكند ؛ يعنى ما يك تقرير ديگر هم براى اشكال به نظرمان مىرسد به اين