ندارد و صرف اعتبار اذهان است كارى ندارد . آن امور اعتبارى كه حكمى ندارد كه بخواهد دربارهاش بحث كند .
اين بود نظر صدرالمتألّهين دربارهء حدوث عالم كه تعبير خاصى است از حدوث زمانى عالم بدون آنكه به حدوث زمانىاى كه متكلمين گفتهاند - به اين تعبير كه معنى اينكه عالم حادث است اين است كه ما در گذشته به يك لحظه مىرسيم كه آن ، لحظهء وجود يافتن و پيدايش عالم است و قبل از آن لحظه لحظات نيستى عالم است - قائل شده باشيم .
[ علت ] عمدهء اينكه متكلمين اينهمه اصرار بر آن حرف خودشان دارند آن مسألهاى است كه در باب « ضرورت و امكان » گفتيم كه مناط احتياج به علت را حدوث مىدانند نه [ امكان ] . آنها خيال مىكنند كه اگر اينطور قائل بشوند ، به « وابستگى عالم به ذات واجب » و به « علت » ى براى عالم قائل شدهاند و اگر اينچنين نگويند ديگر اين وابستگى قطع شده است ، كه اين هم حرف نادرستى است « 1 » .
هامش
( 1 ) . - حال اگر آن ملاك متكلمان درمورد وابستگى معلول به علت را قبول كنيم باز به تعبير ملاصدرا كه خدشهاى وارد نمىشود .
استاد : نه ، به آن خدشه وارد نمىشود . حرفى كه ملاصدرا مىگويد زايد برحرف آنهاست ؛ يعنى نمىخواهد فقط جواب آن مطلب را داده باشد ؛ مىگويد : نه ، عالم نه تنها حدوث ذاتىاى كه بوعلى و امثال وى گفتهاند و نه تنها حدوث دهرىاى كه ميرداماد گفته است دارد بلكه حتى حدوث زمانى دارد با اينكه در اين حدوث زمانى سلسلهء زمانيات لاينقطع است .
- ولى اين بيان صدرالمتألهين چندان روشن نيست .
استاد : چرا ؟ .
- آن متكلم معلوم است چه مىگويد . فيلسوف هم معلوم است چه مىخواهد بگويد . ولى اين نظريهء صدرالمتألهين چگونه است ؟ بالاخره عالم چه چيزش قديم است ، چه چيزش حادث است ؟ .
استاد : هيچ چيزى قديم نيست ، همه چيز حادث است .
- بنابراين حادث نه ذاتى است نه زمانى ، يا هم زمانى است و هم ذاتى ؟ .
استاد : نه ؛ او كه به حدوث زمانى قائل است به حدوث ذاتى هم قائل است . ما به حدوث ذاتى كارى نداريم . گفتيم كه ما آن را انكار نمىكنيم و درعين حال به حدوث زمانى عالم قائل هستيم ، منتها ذهن فوراً مىرود روى مجموع عالم . ذهن هميشه مىرود روى مجموع كه يك امر اعتبارى است . ايشان [ يعنى صدرالمتألّهين ] مىگويد اصلا ذهن را روى مجموع كه امر اعتبارى است نبايد برد ؛ امر اعتبارى كه اصلا حكم ندارد ؛ ذهن بايد