( 6 ) حدوث و قدم
حدوث جوهرى ( 1 )
در ذيل اين بحثِ تعريف و تقسيم حدوث و قدم ، حاجى اشاره كرده است به حدوث زمانى به مسلك صدرالمتألّهين ، نه حدوث زمانى به مسلك متكلّمين .
صدرالمتألّهين اين بحث را مطرح كرده است كه حكما به چند دليل - كه يك دليلش پى نبردن به حركت جوهريه بوده است - نتوانستهاند مسألهء حدوث زمانى عالم را به معنى واقعى حدوث زمانى حل كنند لذا ناچار انحاء ديگر حدوثات مانند حدوث ذاتى يا حدوث دهرى را مطرح كردهاند و يا مثل حاجى حدوث اسمى را مطرح كردهاند « 1 » .
ايشان نمىخواهد آن حدوث زمانىاى را كه متكلمين مىگويند تأييد كند ولى نوعى حدوث زمانى را تأييد مىكند كه واقعاً حدوث زمانى است ولى اشكالاتى كه در نظريهء متكلمين بوده و هست در آن وجود ندارد .
متكلمين - البته نه همهء متكلمين ، بلكه بعضى و يا غالب متكلمين - تصورشان .
هامش
( 1 ) . البته چنان كه قبلًا گفتيم فقط اصطلاح « حدوث اسمى » از حاجى است و الّا اين حرف مربوط به عرفاست .