نمىتوانند ايجادكننده باشند يعنى نمىتوانند علت موجده باشند « 1 » .
حكما همين قدر كه براى طبيعت به يك علت محيط مىرسند بعد با يك سلسله براهين ثابت مىكنند كه آن علتِ محيط بلاواسطه ، واجب الوجود نيست يعنى اينچنين نيست كه وقتى ما مىگوييم اين اجسام و اين اشياء كه در اين عالم طبيعت هستند علت دارند اين علت حتماً ذات واجب الوجود است به نحو بلاواسطه ؛ بلكه ميان ذات واجب الوجود و عالم اجسام عوالم ديگرى وجود دارد ، كه البته بهطور دقيق هم نمىشود تعيين كرد كه تعداد اين عوالم چقدر است و كيفيت آنها چگونه است و به اصطلاح چند و چون آنها چيست ، بلكه همين قدر معلوم است كه ميان عالم اجسام و ذات بارى يك سلسله وسائط هست . قدر مسلّم اين است كه وسائطى هست ، اما اينكه آن وسائط چيست ، اينها معتقدند كه يكى از آن وسائط عالمى است كه عالم ابعاد هست ولى عالم حركات نيست ، عالم ماده نيست ؛ يعنى ميان بُعد داشتن و ماده داشتن تفكيك مىكنند و مىگويند ما عالمى داريم كه عالم ابعاد است و عالمى است داراى فضا ولى بدون آنكه عالم حركت باشد ، و اين عالم را اصطلاحاً « عالم ملكوت » مىنامند . برتر از اين عالم ، عالم مجردات محض است . مجردات محض يعنى مجرداتى كه نه تنها از ماده مجردند ، از ابعاد هم مجردند . اينجاست كه ديگر قابل تعيين نيست كه اين عوالم مجردات كه در طول يكديگرند چقدر است .
قدر مسلّم اين است كه منتهى مىشود به ذات واجب الوجود كه ديگر ماوراء ندارد « 2 » و « 3 » .
هامش
( 1 ) . اصطلاح « علت طبيعى » و « علت الهى » از همين جا ناشى مىشود . علت طبيعى يعنى علت به اصطلاحِ عالِم طبيعى كه علت در واقع فقط علت حركت است و اجسام را به عنوان علت درنظر مىگيرد . اجسام به حكم طبيعتى كه همراه خودشان دارند فقط مىتوانند تأثير در حركت - آن هم در حركت خودشان - داشته باشند . ولى يك جسم نمىتواند علت ايجادى يك شىء ديگر واقع بشود ( كه اين را هم در جاى خودش گفتهايم ) . و اما علت الهى يعنى علت به اصطلاحِ فيلسوف الهى ، كه علت واقعى را - كه همان علت ايجادى يا علت موجده است - درنظر مىگيرد و علل اعدادى را شرايط و معدّات مىداند نه علت واقعى .
( 2 ) . [ براى توضيح بيشتر مراجعه شود به پاورقيهاى جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئاليسم ، تحت عنوان « كثرت و ترتيب قياسى اجزاء جهان » و يا مجموعه آثار 6 ، ص 1056 . ]
( 3 ) . - استاد ! يك تعريفى از اين فرقى كه بين عالم ملكوت و عالم ماده است بيان فرماييد .