كسى كه اين اشكال را مىكند همهء جعلها را جعل تأليفى گرفته است . خيال كرده است علت كه معلول را ايجاد مىكند به جعل تأليفى ايجاد مىكند . خيال كرده است كه الجاعل يجعل المعدومَ موجوداً يا الجاعل يجعل الموجودَ موجوداً . راست مىگويد : اگر معدوم را موجود كند مىشود « تناقض » و اگر موجود را موجود كند ، مىشود « تحصيل حاصل » . ولى اينها جعل تأليفى است . جعل كردن معدوم را موجود يا جعل كردن موجود را موجود جعل تأليفى است ، و حال آنكه علت جعل بسيط مىكند . الجاعل يجعل الوجود ، نه يجعل الوجود وجوداً ( يا يجعل الوجود موجوداً ) يا يجعل العدم وجوداً ( يا يجعل العدم موجوداً ) . اين اشكال شما كه آيا علت معدوم را موجود مىكند يا موجود را معدوم مىكند كه اگر اولى باشد تناقض است و اگر دومى باشد تحصيل حاصل است مبتنى بر اين اشتباه است كه شما همهء جعلها را جعل تأليفى دانستهايد درحالى كه چنين نيست .
بنابراين « الجاعل يجعل الماهية » ( بنابر جعل ماهيت ) يا يجعل الوجود ( بنابر جعل وجود ) ولى بعد ، از آن انتزاع مىشود كون الانسان انساناً يا كون الوجود وجوداً . اگر از ما بپرسند « هل الانسان انسانٌ » چه مىگوييم ؟ مىگوييم نه ، يا مىگوييم آرى ؟
مىگوييم آرى . ولى با اينكه « الانسان انسانٌ » - كه همان اصل هوهويّت است - صحيح است ( يعنى شىء بعد از آنكه فرض شد ، خودش بر خودش قابل حمل است ) اما اين امر نياز به جعل جاعل ندارد و مستغنى از جعل است « 1 » .
هامش
( 1 ) . البته اينكه مىگويند هيچ موجودى معدوم نمىشود ، در زبان فلسفه يك معنى مىدهد و در زبان علم معنى ديگرى مىدهد . اين بحثى كه در اينجا شد زمينهاى است كه بعداً جواب در آنجا روشن شود ، ولى همين مقدار توضيح دربارهء اين شبهه كافى است .
بعداً بيان ديگرى درپاسخ به اين شبهه عرض مىكنيم كه ضمناً خودش دليل بر اين است كه جعل به وجود تعلق مىگيرد . وقتى به ادلهء « تعلق جعل به وجود » برسيم آن بيان را عرض خواهيم كرد . فعلا خواستيم زمينهء آن شبهه معلوم باشد ولهذا به همين مقدار اكتفا مىكنيم .
- حاجى وقتى كه اين بحث جعل را شروع مىكند ، به اعتبار تقسيم وجود به وجود رابط و وجود نفسى جعل را هم به دو نوع تقسيم مىكند . بنده مىخواستم بپرسم كه آيا اين تقسيم بندى فرع اثبات اينكه جعل به وجود تعلق مىگيرد نه به ماهيت نيست ؟ يعنى آيا مقدمتاً نبايد آن را اثبات كرد ؟ .
استاد : خير ، حالا عرض مىكنم .
- اجازه بدهيد سؤال دومم را هم عرض كنم كه شايد هر دو را در ضمن يك مطلب پاسخ بفرماييد . سؤال دوم اين