اين خودش امرى قابل مطالعه است ، زيرا يك امرى است كه جنبهء غيرعادى به ذهن مىدهد ولهذا امروز از تئورى ساختن - كه قدما آن را « حدس » مىناميدند - بيشتر تعبير به « الهام » مىكنند ، مىگويند براى دانشمند يك فرضيه الهام مىشود ، چون خود الهام را نمىشود توجيه كرد كه چگونه براى ذهن پيدا مىشود « 1 » ؛ همين قدر معلوم است كه بهطور ناگهانى و بغتةً يعنى نه با صغرى و كبرى ترتيب دادن ، برقى در ذهن انسان مىجهد و مطلبى بر او كشف مىشود .
در آيهء «
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ فِيها مِصْباحٌ الْمِصْباحُ فِي زُجاجَةٍ الزُّجاجَةُ كَأَنَّها كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لا شَرْقِيَّةٍ وَ لا غَرْبِيَّةٍ يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ »
« 2 » آنجا كه مىگويد : «
يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نارٌ
» ( نزديك است كه روغن اين چراغ ، آتش به آن نرسيده خودش نور بدهد ) مىگويند اينها همان ذهنهاى وقّادى هستند كه اينچنين مستعد الهام گيرى مىباشند كه بدون اينكه از بيرون كمكى و تعليمى به آنها برسد و بدون اينكه مطالعهاى و مشاهدهاى باشد خودش مىخواهد برق بزند .
نقش الهامات در كشفيات بشر
الهامات نقش بسيار عظيمى در پيشرفت علوم دارد . همين فرضيهها يعنى همين الهامهايى كه خود اينها قابل توجيه نيست كه چگونه دفعتاً براى ذهن پيدا مىشود نقش عظيم در پيشرفت علوم دارد ولهذا عدهاى تكيهء فراوان دارند بر اينكه در كشفياتى كه بشر در عالم كرده ، نقش عمده را الهامات داشته است و آن تحقيقها .
هامش
( 1 ) . ولهذا امثال شيخ حدس را از نوع الهام مىدانند و اينها را از سنخ آن چيزهايى مىدانند كه به پيغمبران القا مىشود ولى مىگويند آن ، درجهء قوى از الهام است و خطاناپذير ، و اينها درجهء ضعيف از الهام است و خطاپذير ، اما به هرحال سنخشان همان سنخ است .
( 2 ) . نور / 35 .