( 3 ) شناخت
بحث ما خود به خود به مسائل دقيقى كشيده شده است كه ابتدائاً نمىخواستيم وارد آن بشويم ولى به هر حال تا اندازهاى وارد آن شدهايم .
سخن دربارهء مفاهيمى بود كه فلاسفه آنها را « معقولات ثانيه » مىنامند از قبيل مفهوم وجوب و امكان و امتناع ، و حتى مفهوم وجود ، نه واقعيت وجود بلكه خود مفهوم وجود ؛ و مثل مفهوم عدم ، مفهوم شيئيت و حتى خود مفهوم ماهيت ، نه مصداق ماهيت مثل « انسان » ، و مثل قوه و فعل و حتى حدوث و قدم . حدوث و قدم هم از اين قبيل است و بلكه در يك نظر دقيق مفهوم « حركت » هم از همين قبيل مفاهيم است « 1 » .
براى اينكه ما اين بحث معقولات ثانيهء فلسفى را خوب درك كنيم بايد آن .
هامش
( 1 ) . البته درباب حركت يك وحدت نظر از اين جهت وجود ندارد . شيخ اشراق معتقد است كه حركت خودش يك مقوله است يعنى يك ماهيتى است و از معقولات اوليه است و مفهوم حركت جنس الاجناس است براى انواع حركات . بعضى ديگر حركت را داخل در مقولات مىدانند . ولى نظر صحيح و دقيق كه نظر صدرالمتألهين است اين است كه حركت داخل در هيچ مقولهاى نيست ، بلكه نحوهاى از وجود مقولات است . بنابراين مفهوم حركت را اگر بهطور دقيق درنظر بگيريم از معقولات ثانيهء فلسفى است و داخل در هيچ مقولهاى از مقولات و از معقولات اوليه است .