( 6 ) مباحث مربوط به امكان
برخى احكام وجوب غيرى
از جمله احكام عليت - و به يك اعتبار از احكام وجوب و امكان - مسألهء ضرورت حاكم بر اشياء است ؛ زيرا ما موجودها را تقسيم كرديم به واجب بالذات و ممكن بالذات و بعد گفتيم كه ممكن بالذات در وجود نيازمند به غير است كه آن غير را ما « علت » آن مىناميم و ممكن به دليل امكانش - نه به دليل حدوثش - نيازمند به ماوراء خود است و نيازمند به عاملى است كه به وجودآورندهء آن باشد . در اينجا از همين مقدار تحليل فلسفى از وجوب و امكان مسألهء عليت استنتاج مىشود ؛ يعنى درواقع ما اگر بخواهيم با تحليل فلسفى وارد مطلب بشويم از وجوب و امكان به عليت مىرسيم ، براى اينكه كار ما از اينجا شروع مىشود كه موجود به حصر عقلىاى كه محال است شق ثالثى داشته باشد يا واجب است يا ممكن و اگر ممكن باشد ( البته اينكه علائم امكان چيست فعلًا به جاى خود ) به دليل اينكه ممكن است نيازمند به علت است پس ممكن نيازمند به علت است . پس ما از امكان به عليت مىرسيم « 1 » .
هامش
( 1 ) . - مگر ما در درس پيش به اينجا نرسيديم كه عليت بر وجوب و امكان مقدم است ؟ يعنى ما اين را كه موجود به