آن مطلب را خوب تصور كند جواب اين اشكال خيلى ساده است . درباب جعل گفتهايم كه ما دو نوع جعل يعنى دو نوع عليت داريم : جعل بسيط و جعل تأليفى .
جعل بسيط يعنى « جعلُ الشىء » كه از نظر دستورى مثل جعل متعدى به واحد است .
جعل تأليفى يا جعل مؤلَّف يعنى « جعلُ شى ءٍ شيئاً » . يك وقت الف مجعول است ، يُجْعَلُ الالف است و يك وقت يُجْعَلُ الالف ب است . اين دومى را « جعل مركّب » يا « جعل مؤلّف » مىناميم . پس فرق است بين « جعل الشىء » و « جعل شى ءٍ شيئاً » .
حال اگر بگوييم جعل به ماهيت تعلق مىگيرد ، يك وقت علت ، جعل انسان مىكند و يك وقت جعل الانسان انساناً مىكند ؛ يعنى جعلى كه به ماهيت تعلق مىگيرد يك وقت به صورت بسيط است و يك وقت به صورت مركب . آنچه كه نامعقول است اين است كه جعل ماهيت به نحو مركب باشد . اين است كه به نظر شما امرى محال مىآيد . جعل الماهية ماهيةً امر محال است ولى جعل الماهيّة امر معقول است . شما خيال كردهايد علت كه مىآيد ماهيت را ماهيت قرار مىدهد ، يعنى ماهيت را به نحو مركب جعل مىكند . شما خيال كردهايد العلّة يَجعل الماهيةَ ماهيةً ، پس بايد اول ماهيت وجود داشته باشد تا بعد ماهيت بشود . چيزى كه هست كه دومرتبه خودش خودش قرار داده نمىشود . و همچنين جعل الوجود وجوداً يعنى جعل وجود به جعل تأليفى هم محال است .
ولى اشتباه شما در غفلت از اين نكته است كه هم جعل الماهية به نحو بسيط معنى دارد و هم جعل الوجود به نحو بسيط معنى دارد . پس اينكه شما گفتيد كه آيا اين جعل الماهية ماهيةً است يا جعل الوجود وجوداً ؟ جوابش اين است كه هيچكدام از اينها نيست . ما اگر درباب جعل قائل به جعل ماهيت بشويم مثل آنهايى كه قائل به جعل ماهيت شدهاند مىگوييم جعل ماهيت شده است نه جعل الماهية ماهيةً ؛ و اگر قائل به جعل وجود باشيم مثل اصالت وجودىها مىگوييم جعل وجود شده است نه جعل الوجود وجوداً . آنچه كه محال است اين است كه جعل الماهية ماهيةً يا جعل الوجود وجوداً بشود نه اينكه جعل الماهية يا جعل الوجود بشود .
اين جواب مطابق بيانى بود كه در اينجا آمده است . مطابق بيانى كه ما از خارج مىكرديم كه آيا موجود موجود مىشود يا معدوم موجود مىشود ، جواب آن بسيار واضح است ؛ جواب اين است كه هيچكدام . شما خيال كردهايد علت وقتى جعل وجود مىكند موجود را موجود مىكند و يا معدوم را موجود مىكند . اينها هر دو
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 171
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٧١