است و براى ذهن بديهى است و حتى از بديهيات اوليه هم هست نيازمندى ممكن به علت است .
نياز ممكن به علت بديهى است ، يعنى احتياجى به اقامهء برهان ندارد و اگر كسى ترديدى در اين مطلب داشته باشد ترديدش از آن جهت است كه موضوع را تصور نكرده است نه اينكه ممكن است كسى تصور صحيحى از اين مطلب داشته باشد و درعين اينكه تصور صحيحى دارد شك كند . اين مثال را يك بار ديگر هم ذكر كردهايم كه اگر فرض كنيم يك ترازوى دو كفّهاى داريم كه اين ترازو فوق العاده سالم ، فوق العاده دقيق و فوق العاده حساس است و هيچيك از دو كفه به اندازهء جاذبهء يك اتم هم بر كفهء ديگر ترجيح ندارد و ما اين دو كفه را در يك حالت تعادل نگه داشتهايم ؛ آيا ممكن است بدون آنكه هيچ عاملى دخالت كرده باشد ، يعنى بدون اينكه ضربهاى وارد شود ، وزنهاى گذاشته شود يا چيزى مثل مغناطيس يك كفه را به سوى خود بكشد و بدون اينكه گوشهاى از اين يكى را بساييم يا گوشهاى از آن يكى را بساييم يكى از اين دوكفه بر ديگرى رجحان پيدا كند ؟ آيا امكان دارد بدون اينكه هيچ تغيير وضعى در داخل يا خارج اين ترازو پيدا شود خود به خود يك طرفش رجحان پيدا كند ؟ اين را « ترجّح بلامرجّح » مىگويند كه محال بودنش از بديهيات اوليه است ؛ يعنى اين كه از دو امر متساوى من جميع الجهات كه فرض ما بر تساوى ايندو است خود به خود بدون اينكه هيچ عاملى و هيچ مرجحى در كار باشد يكى بر ديگرى رجحان پيدا كند ، از بديهيات اوليهء عقل است كه چنين چيزى نيست و اگر كسى در اين مطلب ترديد پيدا كند فقط بايد بيشتر روى قضيه فكر كند « 1 » .
هامش
( 1 ) . گفتيم كه مىگويند ترجح بلامرجح محال است . در اينجا يك مسألهء ديگرى هم مطرح است به نام « ترجيح بلامرجح » كه ما به مناسبتْ آن مسأله را در اينجا طرح مىكنيم كه آيا ترجيح بلامرجح هم محال است يا فقط ترجح بلامرجح محال است ؟ ترجيح مربوط به انسان است . ترجيح بلامرجح معنايش اين است كه دو چيز در مقابل انسانى باشد و بدون آنكه براى اين انسان يكى از اين دو چيز نسبت به ديگرى رجحانى داشته باشد يكى را بر ديگرى ترجيح بدهد . آيا ممكن است انسان يكى از ايندو را بر ديگرى ترجيح بدهد بدون آنكه از نظر او رجحان داشته باشد ؟ مانند اينكه كسى دو تا قاليچه دارد كه كاملا مثل يكديگرند و هيچ فرقى ندارند و اين فرد دچار دزد شده است ، دزد مىگويد يكى از ايندو را خودت انتخاب كن به من بده . آيا انسان مىتواند يكى از ايندو را ترجيح بدهد و انتخاب كند ؟ برهان مىگويد نه ، همچنانكه ترجح بلامرجح محال است ترجيح بلامرجح هم