در مرتبه است نه زمان ) ممكن است نه در مرتبهء بعد از موجوديت ؛ يعنى در تحليلهاى عقلى و به حسب مراتب عقل - كه خود اين مراتب هم بسيار جالب است - انسان در مرتبهء قبل « ممكن » است و در مرتبهء بعد « موجود » ؛ يعنى چنين نيست كه انسان اول موجود مىشود بعد ممكن الوجود مىشود ؛ نه ، انسان اول ممكن الوجود است بعد موجود مىشود . البته اينكه مىگوييم انسان اول ممكن الوجود است بعد موجود مىشود ، نه اين است كه اول انسان در عالم عين ممكن الوجود مىشود بعد برايش وجود پيدا مىشود . اگر بخواهد قبلًا در عالم عين چنين چيزى باشد كه ديگر شىء موجود شده است . نه ، در تحليلهاى عقلى اينچنين است . عقل وقتى كه اين را تحليل مىكند ، در مرتبهء قبل اين را « ممكن » مىبيند و در مرتبهء بعد « موجود » ؛ يعنى « الشىأ أمكن فوُجد » نه « وُجد فأمكن » « 1 » . اينها مرتبه است ؛ در اينجا مسألهء زمان مطرح نيست ، بلكه بعداً خواهيم ديد كه در اينجا مراتبى هست كه به زمان هيچ ارتباطى ندارد ؛ يعنى در اينجا مراتبى صادق است بدون آنكه در اين مراتب زمان باشد ؛ نه يك يا دو مرتبه ، بلكه مراتبى صادق است . اين يكى دومرتبه را ما در اينجا گفتيم و الّا مراتب متعددى هست . مىگويند : « الشىء قُرّر فأمكن ، [ فاحتاج ] فأوجب ، فوجب فأوجد ، فوجد [ فحدث ] » . در عالم عين يك وجود بيشتر نيست ولى در تحليل عقل مراتب متعدد اعتبار مىشود . عقل آنقدر قدرت دارد كه اين وجود واحد را به معانى و مفاهيم متعدد تحليل مىكند و همهء اين تحليلها هم انتزاعاتى است صادق بر اين شىء ، و ميان اين مراتب تقدم و تأخر هم قائل مىشود ؛ يعنى مىگويد اول مرتبهء تقرّر ذات يعنى مرتبهء ماهيت است ، بعد مرتبهء امكان ماهيت است ، [ بعد نيازمندى او به علت است ] ، بعد ايجاب علت ، بعد وجوب معلول ، بعد ايجاد علت ، بعد وجود معلول [ و بعد حدوث معلول ] . اين چند مرتبهء طولى را ما در اينجا داريم كه با تحليل عقلى به اين مراتب پى بردهايم و حال آنكه در خارج يك شىء بيشتر نيست ، كه فعلًا آن بحث در اينجا مطرح نيست . به بحث خود بازگرديم .
دليل بر اينكه امكان لازم ماهيت است نه لازم وجود اين است كه امكان تقدم دارد بر وجود يعنى شىء چون ممكن است موجود است نه اينكه چون موجود است .
هامش
( 1 ) . - اينكه مىگوييم وجود عارض ماهيت مىشود در ذهن ، اين هم همين جور است ؟ .
استاد : بله ، اين هم همين جور است . اتفاقاً اين را هم بعد [ ذيل بحث هفتم ازمباحث همين فصل مىگوييم .