( 2 ) مباحث مربوط به امكان
بحث چهارم : امكان لازم ماهيت است
مسألهء ديگر از مسائل مربوط به امكان اين است كه امكان ازلوازم ماهيت است :
« قَدْ لَزِمَ الْامْكانُ لِلْمَهِيَّة » .
معناى لازم و ملزوم روشن است . يك شىء را وقتى مىگوييم ملزوم است كه اگر تحقق آن شىء را فرض كنيم آن لازم هم قهراً تحقق داشته باشد ، هر نوع تحققى - اعم از تحقق اصيل يا تحقق انتزاعى - كه داشته باشند .
آيا امكان از احكام وجود است يا از احكام ماهيت ؟ يعنى آيا امكان صفت ماهيت است يا صفت وجود ؟ و به هرحال خواه صفت ماهيت باشد و خواه صفت وجود ، آيا صفت لازم است يا صفت غيرلازم و به اصطلاح مفارق ؟ يعنى آيا صفت قابل انفكاك است يا صفت غيرقابل انفكاك ؟ .
جواب اين است كه امكان از احكام ماهيت است و از احكام لازم و غيرقابل انفكاك ماهيت هم هست و قهراً همانطور كه خود ماهيت يك مفهوم اعتبارى است كه از وجود انتزاع مىشود امكان هم كه لازم امر اعتبارى است اعتبارى خواهد بود .
يك امر اعتبارى نمىشود لازمش يك امر حقيقى باشد . امر حقيقى مىتواند يك