[ امكان ]
( 1 ) مباحث مربوط به امكان
در اين فصل مباحثى دربارهء امكان مطرح مىشود . حاجى در اين فصل هفت بحث راجع به امكان ذكر كرده است كه بحث اول و دوم آن اين است كه عروض امكان براى ماهيت يك امر تحليلى عقلى است و امكان ذاتى با وجوب و امتناع غيرى جمع مىشود .
بحث اول :
عروض امكان براى ماهيت يك امر تحليلى عقلى است
بحث دوم :
امكان ذاتى با وجوب و امتناع غيرى جمع مىشود .
از مجموع آنچه درگذشته گفتيم معلوم شد كه امكان بالذات با وجوب بالذات ناسازگار است ، با امتناع بالذات هم ناسازگار است ؛ يعنى يك شىء يا واجب بالذات است يا ممكن بالذات و يا ممتنع بالذات ، ديگر امكان ندارد هم واجب بالذات باشد هم ممتنع بالذات ، يا هم واجب بالذات باشد هم ممكن بالذات ، و يا هم ممتنع بالذات باشد هم ممكن بالذات . ولى مانعى ندارد كه شىء ممكن بالذات باشد و واجب بالغير ، يا ممكن بالذات باشد و ممتنع بالغير ، بلكه هميشه چنين است . هميشه ممكن بالذات يا واجب بالغير است يا ممتنع بالغير ؛ يعنى ممكن بالذات اگر علت تامهاش وجود داشته باشد واجب بالغير است و اگر علت تامهاش وجود نداشته باشد ممتنع