مثلًا وجوب را يا به اين نحو اعتبار مىكنيم و يا به آن نحو . اين ديگر مقسم ندارد . امر قياسى و امر فى نفسه جامع مشترك ندارد . اينها دو مفهوم مشترك است به اشتراك لفظى . يك وقت هست ما اين معانى را به صورت نسبى اعتبار مىكنيم ، اين يك معنى و مفهوم است ، و يك وقت هست اين معانى را به صورت فى نفسه اعتبار مىكنيم ، اين معنى و مفهوم ديگرى است . آن مفهومى كه به صورت قياسى و نسبى اعتبار مىكنيم خودش شىء عليحده است و تقسيمى نمىپذيرد ( يا لااقل ما در اينجا تقسيمى برايش ذكر نكردهايم ) و آن مفهومى كه به صورت فى نفسه اعتبار مىكنيم خودش تقسيم مىشود به دو قسم ذاتى و غيرى .
خلاصهء كلام اين است كه در اينجا چنين نيست كه ما يك معنى اعم داريم به نام وجوب كه هم شامل وجوب قياسى مىشود و هم شامل وجوب نفسى و نيز يك معنى اعمى داريم به نام امتناع كه هم شامل امتناع قياسى مىشود و هم شامل امتناع نفسى ، و همچنين در مورد امكان . اين اشتراك در لفظ است . اشتباه مىكنيم كه خيال مىكنيم يك معنى اعمى داريم كه هم شامل قياسى مىشود و هم نفسى « 1 » . اين مثل اين است كه بگوييم شير بر سه قسم است : شيرى كه سر حوض است ، شيرى كه در بيابان است و شيرى كه در ظرف است . لفظ در اينجا يكى است ولى معنى هيچ جامع مشتركى ندارد . در اين مورد هم همينطور است . لفظ يكى است ولى يك معنى مشترك واحد وجود ندارد . معنى نسبى و معنى غيرنسبى هرگز جامع مشترك ندارد .
پس ، از اول مطلب را نه به صورت « تقسيم » بلكه به صورت « تعبير » بايد بگوييم .
بايد بگوييم هر يك از اين مواد ثلاث گاهى در مورد يك مفهوم نسبى اطلاق مىشود و گاهى در مورد يك مفهوم غيرنسبى اطلاق مىشود ؛ هريك از اينها را يك وقت به صورت نسبى اعتبار مىكنيم و يك وقت به صورت غيرنسبى اعتبار مىكنيم . آن وقت آن معنى غيرنسبى بر دو قسم است : يا ذاتى است يا غيرى « 2 » .
هامش
( 1 ) . اين نظير امكان ذاتى و امكان استعدادى است كه خود حاجى عنقريب آن را طرح مىكند . ما مىگوييم امكان يا ذاتى است يا استعدادى . خيال مىكنيم كه يك وجه مشتركى ميان امكان ذاتى و امكان استعدادى داريم ، ولى وقتى كه معنا را مىشكافيم و تحليل مىكنيم مىبينيم امكان در امكان ذاتى به يك معنى است و امكان در امكان استعدادى به معنى ديگرى است و اين فقط اشتراك در لفظ است .
( 2 ) . - وجوب غيرى با وجوب قياسى تفاوتشان چندان مشخص نيست ، آيا نمىتوان يكى را به ديگرى برگرداند ؟