( 2 ) اقسام هريك از مواد ثلاث
بحث دربارهء تقسيمى بود كه در اينجا ذكر كردهاند كه هريك از وجوب و امكان و امتناع به سه قسم منقسم مىشود : بالذات ، بالغير ، بالقياس . هريك از اينها هم مثالهايش روشن بود و ذكر كرديم .
گفتيم كه وجوب بالذات در واجب الوجود است ، وجوب بالغير در غير واجب الوجود از ممكنات است ، امتناع بالذات در مورد شريك البارى و محالات است ، امتناع بالغير در ممكنات است ، امكان بالذات هم در مورد ممكنات است ، امكان بالغير هم كه امرى محال و غير معقول است . وجوب بالقياس در رابطهء ميان دو شىء است مثل رابطهء ميان علت و معلول مطلقاً . امتناع بالقياس در رابطهء ميان وجود يك شىء و عدم شىء ديگر است مثل رابطهء ميان وجود علت و عدم معلول يا رابطهء ميان عدم علت و وجود معلول . امكان بالقياس هم كه عملًا در عالم وجود ندارد و فقط در عالم فرض مىتواند وجود داشته باشد .
« بالقياس » به اين معنى است كه هرچيزى را وقتى نسبت به چيز ديگر مقايسه كنيم ، در قياس با آن چيز يا وجوب دارد يا امكان يا امتناع ؛ يعنى اول آن شىء را درنظر مىگيريم بعد مىگوييم كه اين شىء با قياس با وجود آن و با فرض وجود آن يا وجوب دارد يا امكان دارد يا امتناع . اگر وجوب داشته باشد « وجوب بالقياس » ،