امتناع بالغير دارد و نه ممتنع بالذات امتناع بالغير دارد ، بلكه فقط ممكن بالذات است كه امتناع بالغير دارد .
اما امكان بالغير چگونه است ؟ ما مىخواهيم ببينيم آيا در عالم چيزى داريم كه امكان بالغير داشته باشد ؟ نه ، چنين چيزى وجود ندارد . چون شىء اگر ضرورت بالذات داشته باشد محال است كه امكان بالغير پيدا كند . اينكه شىء ضرورت بالذات داشته باشد يعنى به حسب ذات خودش محال است كه معدوم شود ، يعنى لازمهء ذاتش موجوديت است ، هيچ علتى نمىتواند اين لازمهء ذاتش را از ذاتش بگيرد ، چون چيزى كه لازمهء ذات است معنايش اين است كه با فرض اين ذات ، گرفتن اين لازم از آن محال است .
ممتنع بالذات هم كه باز به همين دليل معنى ندارد ممكن بالغير شود .
اما ممكن بالذات چطور ؟ آيا ممكن بالذات مىتواند ممكن بالغير شود ؟ نه ، زيرا ممكن بالذات در ذات خودش امكان دارد . غيرى باشد يا نباشد او امكان را دارد .
وجود و عدم غير براى او على السويه است و او ذاتاً امكان را دارد .
بنابراين امكان بالغير امرى نامعقول است . .
از نُه قسم اقسام مواد ثلاث شش قسم را گفتيم ، باقى مىماند سه قسم ديگر كه عبارتند از : وجوب بالقياس ، امتناع بالقياس و امكان بالقياس . هركدام از اينها يك معنى دقيق رقيقى دارد كه با وجوب بالغير ، امتناع بالغير و امكان بالغير قرابت بسيار دارد و با يكديگر اشتباه مىشود . هريك از اينها يك مفهوم مقايسهاى است ؛ يعنى چه ؟ يعنى اين شىء در مقايسه با آن شىء وجودش ضرورت دارد يا امتناع دارد و يا امكان دارد .
« وجوب بالقياس » يعنى چه ؟ يعنى اين شىء با مقايسهء با آن شىء وجوب وجود دارد ؛ يعنى با فرض وجود آن شىء وجود اين ضرورى است .
« امتناع بالقياس » يعنى چه ؟ يعنى اين شىء با فرض وجود آن شىء امتناع وجود دارد .
« امكان بالقياس » يعنى چه ؟ يعنى اين شىء با فرض وجود آن شىء امكان وجود دارد .
اكنون ببينيم فرق وجوب بالقياس و وجوب بالغير ، فرق امتناع بالقياس و امتناع
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 103
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٠٣