فصل سوم ارزنة الروم - عزيمت از اين شهر - مسافرين لخت و كشته شده - كوسه داغ « 1 » ، محلى كه از آنجا رشتههاى گوناگون طوروس « 2 » به چشم مىآيد - قره كليسيا -
حاصلخيزى دو كرانهء فرات - منبع اصلى اين رودخانه - دورنماى كوه آرارات - ارزاب « 3 » - خيانت كهياى اين دهكده - پاشاى بايزيد - يك دسته سواره به پيشباز مؤلف مىفرستد كه در ارزاب به او مىرسد - رسيدن به بايزيد .
نام ارزنة الروم از دو واژه ساخته شده است . كلمهء ارز ( با فتحه و با كسره ) به نظر مىآيد كه در نام چندين شهر ارمنى هست « 4 » و ديگر صفت مشخصهء روم « 5 » كه از رومى اشتقاق يافته است جمعيت اين شهر هفتاد هزار نفر است و هيچگونه ساختمان قابل توجهى ندارد ؛ و هركس كه يك شهر تركيه را ديده باشد مىتواند دربارهء ديگر شهرهايش حدس بزند . قسطنطنيه در اينباره مستثنى است . تريپولى افريقا ، و اسماعيلاف « 6 » روى رود دانوب تقريبا همين دورنما را دارند .
هامش
( 1 ) -Kusseh - Dagh( 2 ) -Taurus( 3 ) -Arz - Ab( 4 ) - مانند ارز - اب ، ارز - ان ، ارز - انتزى ، ارزنجان و غيره .
( 5 ) - اين نام را هنوز ايرانيان براى تعيين امپراطورى عثمانى كه آن را مملكت روم مىخواند به كار مىبرند . لرد والنثيا( Valentia )در سفرنامهء خود كه اخيرا نوشته ، مىگويد كه در دو كرانهء درياى سرخ به خليفهء عثمانى لقب سلطان روم را مىدهند .
( جلد سوم ، صفحهء 303 )
( 6 ) -Ismailow