جا گذاشتن اين شهرها مورد بهره قرار گرفت ، سه راه ديگر از تبريز مىآيد و نخستين آن از اهر ، شوشه و گنجه مىگذرد ، دومى از ميگرى « 1 » ، شوشه و غيره ، و سومى از نخجوان و شوشه مىگذرد و ما درستى نخستين طرحهاى خود را باز شناختيم .
موقعيت تفليس كه به وسيلهء جهتها و فواصلى كه آقايان ترزل و موريه دادهاند به درستى تعيين گرديده است و الزاما ما بايد به اين نتيجه برسيم كه موقعيت ايروان و نخجوان را هم بايد درست داده باشند ؛ با اين همه براى آنكه بيشتر يقين در درستى طرحهاى خود كه يك اختلاف چهل دقيقهاى با نقشهء جغرافيائى كه روسها انتشار دادهاند نشان مىداد ، بنمائيم ؛ آمديم و محل ايروان را از سه راه ارزنة الروم به اين شهر رسيدگى كرديم . نخستين آنها از بايزيد و دوتاى ديگر از قارص مىگذرد و همهء آنها عمليات ما را تأييد كردهاند و همين كاميابى را در موضوع نخجوان به دست آورديم و آن را با دو خط سير مسافرتى كه از خوى مىآيد بررسى كرديم .
اين درجات كه به قدر كفايت استوار گشته بودند سبب شدند تا توانستيم كرانههاى درياى خزر را سر جاى خود بگذاريم و براى اينكه به آن برسيم نخست به رسيدگى محل اردبيل با راهى كه از تبريز مىآيد و از اهر مىگذرد و همچنين راه ديگرى كه آقاى ژوبر كشيده و از تبريز به زنجان مىرود و از سراب ، اردبيل و خلخال مىگذرد پرداختيم .
از قزوين كه موقعيت آن را چندين سفرنامه و رصدهاى عرضى داده و ذكر كردهاند ما چندين راه را طرح كرديم كه از اين شهر به كيزلار « 2 » مىروند . اين راهها سبب شدند كه ما رشت ، آستارا ، لنكران ، قزلآقاج ، شماخى و دربند را سر جاى خود بگذاريم .
ما نخست درجهء جغرافيائى رشت را با يك راه تهران به رشت كه از خرمدره مىگذرد با اطمينان سرجايش گذاشتيم . پس از آن با يك راه ديگر كه از خلخال
هامش
( 1 ) -Migri( 2 ) -Kizlar