و از شش تا نه ماه آنها را سرگرم مىكند و آنگاه به هشتر خان برمىگردند .
امنيت ارمنىها تضمين گرديده چون در هنگام جنگ بازرگانيشان بهرهء خوبى به گمرك مىرساند و بعلاوه بسيارى از بازرگانهاى ايرانى در هشتر خان اقامت دارند ولى با اينهمه هرگز خانوادهء خود را به انزلى نمىآورند . گمرك آنجا را به پانزده هزار تومان ( سيصد هزار فرانك ) اجاره دادهاند . حق ورود بيش از پنج درصد نيست و حق خروج چهار درصد مىباشد . ارمنىهائى كه در نزدشان اقامت داشتيم از ميرزا موسى استاندار گيلان بسيار اظهار رضايت مىكردند .
شهر هشتر خان چند كشتى نيز به مصب رود گرگان مىفرستد كه كمى در مشرق قلمرو استرآباد است . تركمنها به آنجا پوست بره و دارو مىآورند .
چنانچه يك دسته سرباز از راه خراسان راه بيندازند اين نقطه ممكن است جالب گردد . هرچه كه از روسيه به دست مىآورند مىتواند از آنجا يا استرآباد به مشهد و نيشابور در ظرف پانزده روز برده شود . گندم ارزشش در هشتر خان هركنتال پنج فرانك است و بهاى عرق بيست و پنج فرانك مىباشد .
بازرگانى كه مستقيما به دست مردم گيلان انجام مىشود محدود به كشتىرانى در سواحل خزر براى باركشى چند گونه لوازم زندگى و آذوقه است كه بين قلمروهاى لاهيجان ، رشت ، فومن و غيره ، و قلمروهاى آستارا ، لنكران ، ساليان و تمام كرانهء شيروان تا بادكوبه دادوستد مىكند و از آنجا مقدار بسيارى نفت بار مىنمايند . براى اين دادوستد چهار پنجتا كشتى كه خيلى زمخت ساخته شدهاند و ظرفيت صد هزار تونو دارند و سىتا كشتىهاى كوچك ديگر يا قايقهاى يك دكله به كار برده مىشوند .
مسافرت در ارمنستان و ايران ( فارسى ) — صفحة 338
مساهمون: پير آمده ژوبر
ص٣٣٨