گاهى اوقات يك ناظر كالاهاى كشتى . كشتى با تمام لوازماتش بيست تا بيست و چهار هزار فرانك در هشتر خان ارزش آن است . به هر ملوان براى هر آمد و رفت كشتى ده تومان مىدهند . آن افسر جزء دريائى چهل تومان و ناظر كالاها پنجاه تا شصت تومان دريافت مىكند . مخارج يك مسافرت كامل ، تقريبا سيصد تومان ( ششهزار فرانك ) مىشود .
بهترين فصل براى آمدن به كرانههاى ايران فصل بهار است . در زمستان كشتىرانى در كرانههاى داغستان به علت جزيرههاى يخى كه بر روى ساحلها شناور است خطرناك مىباشد . بعلاوه ضربات باد خيلى سخت و ناگهانى است و موج دريا كوتاه مىباشد . كرانهء غربى پوشيده از جزيرهها و نيزارهاست . كرانهء تركمنها خيلى براى نزديك شدن آسانتر است زيرا آب آن در همهجا گود است . درياى خزر هنگامى كه بادهاى دائمى مىوزد يك جنبش نقل و انتقالى به سوى اين كرانهها دارد . با بادهاى شمال شرقى دريا چند توآز به كرانهء ايران تجاوز مىكند .
فاصلهء انزلى به هشتر خان تقريبا صد و هشتاد فرسخ ( ليو ) است . گاهى اين مسير را در هشت روزى مىپيمايند و بعضى اوقات هم در چهل روز ؛ ولى معمولا اين سفر در پانزده تا بيست روز انجام مىشود . بازرگانان همگى تقريبا داراى يك نقشهء جغرافيائى درياى خزر هستند كه خيلى زمخت كشيده شده ولى جهتها ، دماغهها و اعماق دريا در آن نشان داده شده است . من يك لحظه يكى از اين نقشهها را ديدم و با آنكه من مهمان آن كسى بودم كه آن را داشت ولى او نقشه را به دست من نداد و با شتاب فراوان آن را در صندوقش نهاد . او مىگفت كه در هشتر خان نقشههاى خيلى بزرگتر از اين را مىشود يافت .
بازرگانى :
بستهبندى كشتىهائى كه به انزلى مىرسند تنها براى بازرگانى رشت نيست .
بازرگانان بخشى از آن را به بندر لنگرود ، فريد [ ون ] كنار ، مشهدسر و غيره مىفرستند و در آنجا آنها تهيهء مراجعت مىبينند . اين عمليات نقدا انجام مىگيرد