برپا يا واژگون به زمين افتاده است .
نمناكى پيوستهاى كه در اين جنگلها وجود دارد مقدار معجزآسائى سرخس ، عشقه و به ويژه گل آقطى پرورش مىدهد . پيچك در آنجا به اندازهاى داراى نيرو مىباشد كه با رشتههاى انبوه خود بزرگترين درختان را درميان گرفته است .
هنگامى كه از ميان اين درختان مىگذريم يك بخار تهوعآور و خيلى خطرناك از آن برمىخيزد . در كمتر از يك ربع ساعت راهپيمائى در آنجا يك سردرد و ناراحتى قلب در خود احساس كرديم كه اغلب پشتبندش هجوم تبهاى كم و بيش سخت بود . نوكران من و مهماندارم كه حتى در مازندران زائيده شده از گزند اين هواى ايستاده و زيانآور نتوانستند بگريزند .
تنها نقطههاى تنكى كه در جنگل ديده مىشود شاليزارها هستند كه سه چهارم سال از آب پوشيده شدهاند ؛ محلهاى سكونت معمولا خيلى به شاليزارها نزديك و همسايهاند و چون در گوشه كنارهاى خيلى انبوه پنهان هستند پيوسته مىبايد روى اسب درازكش كرد با اين حال شاخههاى ريز و تيغهاى دراز اقاقيا سبب توقف مىگردد . بىيك راهنماى بومى ممكن است كه چندين ساعت در اطراف خانهء سركرده سرگردان بود . خانهء او هميشه در پاى كوهها جاى دوردستى ساخته شده و آن از ترس پياده شدن دشمنان از كشتى است . دهكدهها را اينگونه مىتوان تشخيص داد كه درختان ميوهء بسيار زيادى در آنها هست و تنههاى خيلى بزرگ مو در آنها ديده مىشود كه خوشههاى رنگينشان از نوك بزرگترين درختان خود را نشان مىدهند . در گيلان اين ميوهها به علت رطوبت زياد دير مىرسند و كم مزه مىباشند ولى در مازندران بهترند چون كشتزارها در آنجا كمى بيشتر هوا به خود مىبينند .
خانهها درميان جنگل پراكنده هستند ، هريك از آنها درميان توتستان و نزديك شاليزار خود برپا گرديده است . اين كشتزارها در ناسازگار كردن هواى آنجا سهمى دارند زيرا كه نهالهاى توت به اندازهاى بههم چسبيده شده كه حايل هرگونه گردش هوا مىشوند . از اينرو مردم اين استان به علت رنگ كبود خود و لاغرى
مسافرت در ارمنستان و ايران ( فارسى ) — صفحة 323
مساهمون: پير آمده ژوبر
ص٣٢٣