شرقيها با اينهمه يك ستايش بىحدى براى آن كسانى كه در آنها اطلاعاتى سراغ دارند كه خودشان دارا نيستند قائلند . فروتنى بويژه به چشمانشان زيباترين نشانهء معرفت است و اين سنجش از كلهء يك شاعر هوشيار ايرانى تراوش كرده است « 1 » .
قوانين مدنى آنها برپايهء كتاب آسمانيشان قرار گرفته و در نتيجه آموزش مجموعهء قوانين دينى تنها چيزى است كه هنوز در ميانشان مسخ نشده است . در قرون اوليه هجرت مشاهده مىشده كه مسلمانها دربارهء اينكه قرآن يا روح پيغمبر و غيره حادث است يا خلق شده جرّ و بحث داشتند و چه خونها ريخته شد . اين جدالها هنوز كاملا قطع نگرديده است ولى قدرت حكومت از اثرات ناگوار آن جلوگيرى مىكند .
دين اسلام تبليغ و راهنمائى را خيلى طرف توجه قرار داده است و اخيرا مىگويند كه خيلى به اين كار اهميت داده مىشود ؛ مجتهدينى را مىبينيم كه پيروان متعصبى در دنبال خود دارند كه عقايد و اصول آنها را كوركورانه مىپذيرند و حتى امروزه مىبينيم كه درميان تودههاى خيلى وحشى چركسى درويشهاى ترك با علاقه به تبليغ دين اسلام مىپردازند .
هامش
( 1 ) -بلندى از آن يافت كو پست شد * در نيستى كوفت تا هست شد
تواضع كند هوشمند گزين * نهد شاخ پرميوه سر بر زمين ( مترجم )