كه مىتوان آنان را تقريبا در زير يك حالت و صورت ديد . در واقع بستگى ميان مردم ايران و مراكش بيشتر از مراكشى و اسپانيولى است هرچند افريقا با اسپانى چند فرسخ بيشتر از هم فاصله ندارد .
اخلاق شرقيان كنونى با شرقيهاى پيشين خيلى بههم نزديك و شبيه است .
هامش
- امپراطورى اشخاصى كه جنبهء عمومى دارند مىنويسند و سخن مىگويند . اين زبان براى كسانى كه در درياى اژه ، اوكسنEuxin، و پروپونتيدPropontideكشتىرانى مىكنند خيلى سودمند است ؛ براى كسانى كه هدفشان بهرهيابىهاى بازرگانى است يا آمادگى براى پيشرفتهاى صنعت فرانسه دارند آنها مىتوانند با دانستن اين زبان در تمام تركيه چه تركيهء آسيائى چه اروپائى ، در شهرستانهاى غربى ايران ، در كرانههاى درياى خزر و حتى در دربار ايران كه در آنجا شاه و چند وزير و پيشكارهاى دولتى جز تركى حرف نمىزنند مسافرت كنند . بارى اين يك شهرت مبالغهآميز آسيائى نيست كه از الجزاير تا قندهار و تقريبا تا حدود مرزهاى هندوستان با كمك اين زبان مىتوان همهچيز را گفت و شنود .
ابلهانه است اگر تصور كنيم ، زبانى كه در آنقدر سرزمينهائى با اين وسعت با آن سخن گفته مىشود و اين اندازه باهم فاصله دارند از حيث گويش باهم فرق نداشته باشد . آن زبان تركى كه در روملىRomelieحرف زده مىشود خيلى با زبان اناطولى فرق دارد و بويژه آن زبان تركى كه در سرزمين رود هاليس ، در سرزمينى كه ارس از آن مىگذرد و در محلهائى كه فرات و دجله سرچشمهء خود را از آنجاها مىگيرند همه باهم اختلاف دارند . ما با تجربيات شخصى خود مىتوانيم تأييد كنيم كه اين تفاوت با گويشهائى كه در برخى شهرستانهاى فرانسه مىبينيم قابل قياس نيست . بعلاوه بايد توجه كرد كه در تركيه مثل هر جائى كه فاتحين آن روشنفكر نباشند اخلاق و قوانين فاتحين رواج يافته ولى زبان بدوى مردمش بهيچوجه از ميان نرفته است . بدين ترتيب در الجزاير ، تونس ، مصر و شامات ، عربى حرف مىزنند ؛ چندين گويش اسلاوى دربستى و ايليرى ، بلغارستان ، سروىServieشنيده مىشود . در آن سوى دانوب و الاك مىگويند ، در موره ، در مجمع الجزاير اژه ، در قسطنطنيه و ازمير يونانى حرف مىزنند و بالاخره در آسيا به ارمنى و كردى سخن مىگويند . بعلاوه در همهء اين نواحى به كسى برنمىخوريم كه حتى اگر هم كم آموزش يافته باشد زبان تركى را نفهمد و نگويد . ولى در قسطنطنيه كه مركز كارهاى امپراطورى عثمانى است و بخصوص ميان درباريان و زنان ترك كه در پايتخت هستند بايد پاكى و شيرينى و زيبائى تركى را يافت .