فصل سى و سوم ملاحظاتى دربارهء خوى شرقيان -
احترامى كه زنان به شوهران خود و كودكان به پدران و مادران خود دارند - خصوصيات وابسته به تشريفاتى كه در زناشوئىهاى ميان كردها و نزد ايرانيان به چشم مىخورد - حرارت و شور زياد در تبليغ اشخاص به آئين خود .
خوى و عادات شرقيان كه با مال ما فرق بسيار فاحشى دارد با اينكه شمارهء بسيارى مسافرين شرح آن را در سفرنامههاى خود داده و به درستى روشنائى بر آن افكندهاند هنوز خوب در نزد اروپائيان شناخته نشده است . بىگفتگو شمارهء كسانى كه بتوانند كيفيات و خصائص اين خويها را عميقانه دريابند خيلى كم است و در طرز ديدشان بايد داراى ذوق باشند . شاردن ، تورنفور « 1 » ، و ولنى « 2 » دربارهء اين موضوع استادانه كار كردهاند ولى با همهء اينها ما گمان نمىكنيم كه ديگر جاى چيزى را باقى نگذاشته باشند .
ملتها مانند اشخاص هستند . داورى كردن دربارهء آنها هنگامى خوب و درست انجام مىشود كه در پيشامدهاى فوق العاده به آنها بربخورند . سودجوئى كليهء هوى و هوسها را تحريك مىكند و ترسها را برمىانگيزاند و اميدها را احيا مىكند .
شرقيها به علت حكومت مستبد كه دارند ، در سرزمينى كه زيست مىكنند همواره در
هامش
( 1 ) -Tournefort( 2 ) -Volney