كرد تبديل مىكنند و همين كافى است كه وقتى دربارهء شكوه دربار ايران مسافران سخن مىگويند نبايد آن را مبالغهآميز دانست . اين دارائى هنگفت را راست است كه مىشود بهتر از اين براى كشور يا شخص خود شاه خرج كرد اما مىدانيم كه در كشورهاى مستبد هرگز نفع مردم در نظر گرفته نمىشود و كلمات اقتصاد ، دانش اداره كردن ، دورانديشى و نظم و ترتيب در آن كشورها مفهومى ندارد و نمىشود كلمه به كلمه آنها را ترجمه كرد چون موضوع براى آنان ناشناس مىباشد .
ايرانيان همواره خود را در خطر سختگيرىها و بيدادگرىهاى مالياتى پيشكاران حكومتى مىبينند و با روشنبينى دلايل حقيقى اندوخته كردن پول را از طرف فتحعلى شاه دريافتهاند . مردم همهء ناراحتىهائى را كه به دستگاه كنونى بستگى دارد حس مىكنند و آينده را روشن نمىبينند و از آن ترس دارند چون در گذشته همين پيشامدها به سرشان آمده است . از اين حالت پريشانى و آشفتگى خيال ، بىاطمينانى و روح رشوهخوارى و فساد در هر سو برمىخيزد و به چشم برمىخورد .
با اينهمه بىانصافى است اگر اذعان نكنيم كه شاه كنونى همهء كوششهاى خود را مىكند تا از اين بديها جلوگيرى يا آنها را مرمت كند . او از هيچ وسيلهاى براى آگاهى يافتن از حقايق دريغ نمىكند و وقت خود را تنها در چارديوارى حرمسرايش نمىگذراند و هر روزه شش تا هفت ساعت از وقت خود را ميان مردم مىگذراند و هريك از اتباعش به او دسترسى دارند و او آماده است كه بازخواستهاى صحيح آنان از روىداد پاسخ بدهد .
مسافرت در ارمنستان و ايران ( فارسى ) — صفحة 209
مساهمون: پير آمده ژوبر
ص٢٠٩