آنچه را كه درخور احترام بود نسبت به ما انجام داد و تمام تشريفات مقرر كه رسم ايرانى است و بايد نسبت به مهمانان شاهزاده انجام گردد دربارهء ما اجرا شد .
شهر خلخال ميان صخره ساخته شده و ليكن يك چشمهء آب روان بسيار زيبا به آن دره خنكى مىدهد و به سرزمينهاى پيرامونش خرمى مىبخشد « 1 » با كمى فاصله از آنجا بقاياى يك راه كه بىگفتگو خيلى كهن است و آن را خوب نگهدارى كردهاند به چشم مىخورد كه شايد از اكباتان به كشور ماردها « 2 » مىرفته است . دربارهء اين مردمان دانشمندان معاصر نتوانستهاند شواهد باستان را تطبيق دهند ولى اين نام در زبان فارسى يعنى انسان دلير و نجيب .
ما روز 24 ماه مه از خلخال راه افتاديم و پس از دو روز راهپيمائى به زنجان رسيديم يعنى به ولايات خمسه كه جزو عراق عجم است . پنج شهرى كه باعث چنين نامگذارى شده بجز زنجان عبارتند از ابهر ، طارم « 3 » ، قيدار ، ارمان خانه « 4 » و زرينآباد « 5 »
مىتوان در حدود دو هزار خانه در زنجان شمرد . اين شهر داراى بازارى زيباست كه در آن افشارها تيرهء چادرنشين كه در خمسه فرمانروائى مىكنند قاليها ، نمدها ، بافتههاى پشمى خود را مىفروشند و ماهوت ، اسلحه ، باروت و ساچمه مىخرند . كاخ خان فراخ است و بناى آن زيباست . در غياب اين افسر غلامانش مرا در آن كاخ پذيرائى كردند .
دو راهى كه از تبريز و از اردبيل به سوى تهران مىروند در زنجان بههم مىپيوندند . در آنجا اين دره كه از طوروس باستان و رشتهاى كه كرانههاى درياى خزر را مانند كمربند درميان گرفته است تشكيل شده وسيع مىشود . كوهها بطور
هامش
( 1 ) - بنا به گزارش مالكم قريب صد و پنجاه دهكده در اين دره واقع است .
( 2 ) - مردى يا امردى . به يادداشت شمارهء 3 ، فصل 8 ، كتاب 11 صفحهء 239 ترجمهء نوين استرابن . دانويل ، جغرافياى باستان ، صفحهء 236 باربيه دوبوكاژ
( 3 ) -Taroum( 4 ) -Arman - Khaneh( 5 ) -Zerzin Abad