مجهول است و از حدود توانايى عقل و انديشهء بشر خارج است و ما هم شرعا مكلّف نيستيم وارد اين واديهاى ناشناخته بشويم ، به طور كلّى باب معارف را سدّ مىكنند .
اينها خيال مىكنند حدّ نهايى الهيّات اين است كه در نظامات خلقت مطالعه كنيم و انگشت حيرت به لب بگيريم ؛ انگشت حيرت به دندان گزيدن حدّ اكثر خداشناسى است ؛ بنابراين يك دوره تاريخ طبيعى مطالعه كردن براى همهء مسائل الهيّات كافى است ؛ كتابهاى امثال موريس مترلينگ يك الهيّات كامل است .
اينها نمىدانند كه مطالعهء نظام خلقت ، قدم اوّل است نه قدم آخر ؛ حدّ اكثر اين است كه با اين قدم تا مرز ميان طبيعت و ماوراى طبيعت مىرسيم نه بيشتر .
ما در جلد پنجم اصول فلسفه و روش رئاليسم راههاى مختلف خداشناسى و از آن جمله راه حسّ و علم ، يعنى راه مطالعهء طبيعت را ارزيابى كردهايم و حدود آنها را مشخّص كردهايم و ثابت كردهايم كه اوّلًا راه انسان براى تحصيل معارف الهى و ما وراء الطّبيعى به مانند يك علم متقن و مبرهن باز است و بسته نيست ؛ ثانياً از نظر اسلام ، انسانها مكلّفاند و يا لااقل مجازند كه با معارف ما وراء الطّبيعى به مانند مسائل تحقيقى و استدلالى و برهانى ، نه تقليدى ، آشنا بشوند ؛ و ثالثاً راه حسّ و علم يا راه طبيعت ، جادّهاى است كه از طبيعت تا مرز ماوراى طبيعت كشيده شده است و نه بيشتر . نمىگويم جادّهاى است كه از طبيعت تا مرز الوهيّت كشيده شده است و به اصطلاح براى سفر « من الخلق الى الحقّ » كافى است ، بلكه مىگويم جادّهاى است كه تا مرز ماوراى طبيعت كشيده شده است ؛ يعنى همين قدر ثابت مىكند كه طبيعت ، ماورايى دارد و مسخّر آن ما وراء است ؛ امّا خود آن ما وراء ، مخلوق است يا نه ؟ يعنى آيا قدرت ما وراء الطّبيعى ، همان خالق كلّ است يا خود او نيز به نوبهء خود مخلوق و مسخّر ماوراى خود است ؟ فرضاً او خود ماورايى ندارد ، آيا او خودش بسيط است يا مركّب ؟
واحد است يا كثير ؟ علم و قدرتش متناهى است يا غير متناهى ؟ فيضش محدود است يا نامحدود ؟ بشر در برابر او مجبور است يا آزاد ؟ . . . و دهها پرسش ديگر ، به هيچ يك از اين پرسشها نمىتواند پاسخ دهد .
امّا علم و فنّى هست كه به همهء اين پرسشها پاسخ مىدهد ؛ مىتواند ما را با اصول برهانى خود ، هم از خلق تا حقّ به پرواز در آورد و هم مىتواند ما را « بالحقّ فى الحقّ » سير و حركت دهد و با يك سلسله معارف مربوط به عالم ربوبى آشنا سازد .
به هر حال ، يك گام مبارزه با مادّيگرى ، عرضه كردن يك مكتب الهى است كه
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 583
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٨٣