اذ مقتضى الحكمة و العناية * ايصال كلّ ممكن لغاية ( 1 )
و اين است معنى سخنشان كه مىگويند : « العالى لا يلتفت الى السافل » مقام برتر عوالم وجود ، غايتى را در مقام پايينتر اين عوالم جستجو نمىكند . و اين است معنى سخن آنها كه لازمهء مخلوقيّت موجودات و صدور آنها از ذات كامل على الاطلاق ، غايت داشتن همهء موجودات و سريان عشق در همهء موجودات است و غاية الغايات ، ذات حقّ متعال است . و اين است معنى سخنشان كه فاعليّت انسانها فاعليّت بالقصد است و فاعليّت حقّ متعال فاعليّت بالعناية .
حقيقت اين است كه تصوّر هيوم و همهء فلاسفهء غرب از قديم الايّام تا عصر حاضر از برهان نظم همان تصوّر كودكانهء عوامانه است بر اساس اينكه خدا را صانعى مانند صانعهاى بشر فرض كرده و در اطراف نفى و اثبات چنين صانعى به بحث پرداختهاند ، و حال آنكه تنها با اثبات چنين صانعى است كه به هيچ وجه خدا را اثبات نكردهايم ، مخلوقى در حدّ انسان اثبات كردهايم .
بررسى نظريّهء پرطمطراق هيوم در تقرير برهان نظم كه نزديك سه قرن است فلسفهء غرب را تحت الشّعاع قرار داده است ، بار ديگر ضعف بنيهء فلسفى غرب را - چه الهى و چه مادّى - روشن مىكند و نشان مىدهد تصوّر غربيان از برهان نظم يك ذرّه شكل فلسفى ندارد ، از آنچه در فلسفهء اسلامى در بحث « عنايت » مطرح است ، در غرب خبرى نبوده ، تصوّر غربيان از اين برهان در حدّ تصوّر عوام النّاس و حدّ اكثر در حدّ تصوّر متكلّمين اشعرى و معتزلى بوده نه در حدّ تصوّر حكما و فلاسفهء اسلامى .
3 آقاى هيوم مىگويد : فرضا با اين برهان ثابت شود كه صانع جهان از عقل و هوشى مانند عقل و هوش انسان برخوردار است ، مدّعا كه اثبات كمال لايتناهى خداوندى است اثبات نشده است .
هامش
( 1 ) . منظومهء حكمت سبزوارى .