ديده باشيم كه كشتيها و شهرها ناشى از صنعت و اختراع انسانى است .
. . . آيا مىتوانى ادّعا كنى كه چنين شباهتى را ميان ساخت يك خانه و پيدايش يك جهان نشان دهى ؟ آيا طبيعت را در چنان وضعى همانند نخستين نظم و ترتيب عناصر ديدهاى ؟ آيا جهانها زير چشم تو صورت پذيرفتهاند ؟ و آيا فرصت و مجال آن را داشتهاى كه تمام پيشرفت پديدار ( فنومن ) را از نخستين ظهور نظم تا كمال نهايى آن مشاهده كنى ؟ اگر داشتهاى پس تجربهء خود را ذكر كن و نظريّهء خويش را ارائه ده .
ثانيا تو بنابر نظريّهء خودت دليلى ندارى براى اسناد كمال به خدا ، يا براى اين فرض كه او از هر خطا و اشتباه يا بىنظمى در افعال خود منزّه و مبرّاست . . . لا اقل بايد اعتراف كنى كه براى ما غير ممكن است كه با افكار و انظار محدود خود بگوييم كه آيا اين نظام اگر با ساير نظامهاى ممكن و حتّى واقعى مقايسه شود ، شامل اشتباهات و خطاهاى بزرگ است يا شايستهء تحسين و تقديرى شگرف ؟ آيا يك روستايى اگر « انئيد » ( شعر حماسى ويرژيل ) براى او خوانده شود مىتواند اظهار نظر كند كه آن شعر مطلقاً بىعيب است ، يا مقام شايستهء آن را در ميان محصولات هوش انسانى تعيين كند در حالى كه وى هيچ محصول ديگرى هرگز نديده است ؟
امّا اگر اين عالم ، محصول كاملى باشد بازهم نامعلوم و مشكوك است كه همهء خوبيهاى آن اثر را بتوان بحقّ به سازندهء آن نسبت داد . اگر يك كشتى را بررسى كنيم ، البتّه انديشهء عالى و بلند دربارهء هوشمندى سازندهء چنين ماشين پيچيده و سودمند و زيبايى پيدا خواهيم كرد . امّا وقتى دانستيم كه آن مكانيكدان كودنى است كه به ديگران تأسّى كرده و از صنعتى تقليد نموده كه طىّ ادوار و اعصار متوالى پس از بسى آزمايشها و اشتباهات و تصحيحات و سنجشها و گفتگوها تدريجا اصلاح شده و پيشرفت كرده است . آيا باز نسبت به او همان احساس را خواهيم داشت ؟ پيش از اينكه نظام موجود رقم زده شود ، ممكن است عوالم بسيار در سراسر ازل سرهمبندى شده باشد و پيشرفت و بهبود ، آهسته امّا مداوم در طىّ ادوار و اعصار نامتناهى ، صنعت ساخت جهان را پيش برده باشد . در چنين مسائلى چه كسى مىتواند تعيين كند كه حقيقت چيست و حتّى كه مىتواند حدس بزند كه در ميان بسى فرضها كه ممكن است پيشنهاد يا تصوّر شود ، فرضى كه بيشتر احتمال وقوع دارد كدام است ؟
ما هيچ معلوماتى براى اظهار نظر دربارهء تكوين جهان ( نظر دربارهء مبادى جهان ) نداريم . تجربهء ما كه خود ، هم از جهت قلمرو و هم از حيث دوام و استمرار ، اين قدر
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 540
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٤٠