هدف اصلى ما از نقل كلمات بالا اين بخش است . ايشان در حال حاضر كه فيزيك جديد ، نظريّهء تحليل و كاهش تدريجى جهان را تأييد مىكند ، ترجيح مىدهند كه بپذيرند جهان در زمانى متناهى ولى نامعلوم آغاز يافته است ، ولى اكنون كه اجباراً بايد پذيرفت جهان در زمانى متناهى آغاز يافته است در اينجا دو فرضيّه وجود دارد :
يكى اينكه جهان در لحظهء آغاز به دست خالقى آفريده شده باشد ؛ ديگر اينكه در آن لحظه خودبخود و بدون دخالت هيچ عاملى ، هستى جهان آغاز شده باشد . ايشان مدّعى هستند از نظر قوانين علّى هيچ ترجيحى ميان اين دو فرضيّه نيست ؛ هر دو فرضيّه قوانين علّى را يكسان نقض مىكنند . همانطور كه پيدايش خودبخود جهان بر خلاف قوانين علّى است ، پيدايش جهان وسيلهء يك نيروى آفريننده نيز بر خلاف قوانين علّى است ، زيرا قوانين علّى كه ما قادر به مشاهدهء آن هستيم استنتاجهايى را از راه علّيت مجاز مىشمارد كه از قوانين علّى آغاز شده باشد ؛ يعنى علّيت و معلوليّتى را به رسميّت مىشناسد كه خود علّت نيز به نوبهء خود معلول علّتى ديگر باشد ، امّا اگر علّيت و معلوليّتى فرض شود كه علّت به نوبهء خود معلول نباشد ، بر خلاف اصل عليّت است كه در حوزهء علم معتبر به شمار مىرود .
اگر علّيت و معلوليّتى فرض شود كه علّت به نوبهء خود معلول علّتى ديگر نباشد ، مستلزم اين است كه خلقت از عدم صورت گرفته باشد و خلقت از عدم چيزى است كه به تجربه ممتنع است .
اوّلًا آقاى راسل مىپندارد قانون علّيت از نوع مشهودات و محسوسات است ؛ توجّه نكرده و يا نخواسته است توجّه كند كه علّيت و معلوليّت محسوس نيست . آنچه محسوس است توالى و تعاقب حوادث است نه علّيت و معلوليّت آنها و نه قوانين كلّى علّى و معلولى ، بلكه توالى و تعاقب نيز محسوس نيست ، معقول و انتزاعى است .
ثانياً مىگويد قانون علّت و معلول ، علّيت و معلوليّتى را تأييد مىكند كه علّت نيز به نوبهء خود معلول علّتى ديگر باشد و فرض علّيت و معلوليّتى كه علّت ، معلول علّت ديگر نباشد بر خلاف قانون علّيت و معلوليّت است .
مىپرسيم چرا ؟ فرضاً ما قانون علّيت را يك قانون تجربى بدانيم ، در كجاى اين قانون چنين محدوديّتى و تقييدى هست ؟ مگر تصوّر ما از علّيت و معلوليّت جز اين است كه هر پديدهاى نيازمند به عاملى است كه او را به وجود آورده باشد ؟ امّا اينكه خود عامل مزبور نيز بايد پديدهاى باشد كه به يارى عامل ديگر به وجود آمده باشد و
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 535
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٣٥