عناصر اكتيويتهراديو نام برد . اين گونه عناصر به طور مداوم به عناصر سادهترى تجزيه مىشوند و هنوز فعل و انفعالى كه در جهت عكس آن براى از نو به وجود آوردن عنصر مركّب صورت بگيرد ، شناخته نشده است . البتّه اين نكته مهمترين و مشكلترين جنبهء تحليل رفتن جهان نيست ، زيرا اگر چه ما فعل و انفعال ديگرى در طبيعت سراغ نداريم كه جريان عكس اين فعل و انفعال را نشان دهد ، با اين حال ، مىتوانيم وجود چنان فعل و انفعالاتى را تصوّر بكنيم و ممكن نيز هست كه در نقطهء ديگرى از جهان همچو عملى صورت بگيرد . ولى هنگامى كه به قانون دوّم ترموديناميك مىرسيم ، با مشكل اساسىترى روبرو مىشويم . در حالت كلّى ، قانون دوّم ترموديناميك مىگويد كه اگر اشياء جهان به حال خود گذاشته شوند ، به بىنظمى مىگرايند و هيچ وقت سامان نخستين خود را بازنمىيابند . از اينجا چنين به نظر مىرسد كه روزى همهء جهان وضع كاملا مرتّبى داشته و هر چيز آن در محلّ مناسب خود بوده ، از آن وقت تا كنون بىنظمى هر چه بيشتر شده تا جايى كه امروز هيچ عملى مگر يك تكان بسيار قوى نمىتواند نظم نخستين را بازگرداند » . ( 1 )
راسل پس از توضيحاتى در اين زمينه چنين به سخن خود ادامه مىدهد :
« . . . هر اندازه كه در زمان هستى عالم به عقب سفر كنيم ، پس از سالهاى محدودى ( 2 ) ، مىرسيم به مرحلهاى كه - در صورت صحّت قانون دوّم ترموديناميك - پيش از آن جهانى وجود نداشته است و اين عبارت از همان حالت اوّليه است كه توزيع انرژى نابرابرترين وضع ممكن را دارا بوده است . » ( 3 )
آنگاه به نقل سخن ادينگتون و ترديد و تحيّر او در اينكه در نهايت امر چه نظريّهاى را بايد انتخاب كرد ، مىپردازد . ادينگتون مىگويد :
« مشكل وجود يك گذشتهء نامتناهى ، مشكل هولناكى است . اين قابل فهم نيست كه ما وارثان زمان مقدّماتى نامحدودى باشيم و اين مسأله نيز كه لحظهاى وجود داشته كه پيش از آن ، لحظهء ديگرى نبوده است ، خود كمتر از آن نامفهوم نيست . » ( 4 )
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 92 و 93 .
( 2 ) . در اينجا راسل به طنز در پرانتز مىگويد به هر حال از 4004 سال بيشتر است .
( 3 ) . همان كتاب ، ص 94 .
( 4 ) . همان كتاب ، ص 94 .