اروپا مىنگريم مىبينيم افرادى مانند ژان پل سارتر در شش و پنج اين مسأله گرفتارند و چون در فلسفهء خود به مسألهء انتخاب و اختيار و آزادى تكيه كردهاند ، خدا را نمىخواهند قبول كنند . ژان پل سارتر مىگويد : چون به آزادى ايمان و اعتقاد دارم نمىتوانم به خدا ايمان و اعتقاد داشته باشم ، زيرا اگر خدا را بپذيرم ناچارم قضا و قدر را بپذيرم و اگر قضا و قدر را بپذيرم آزادى فرد را نمىتوانم بپذيرم و چون نمىخواهم آزادى را نپذيرم و به آزادى علاقه و ايمان دارم پس به خدا ايمان ندارم .
از نظر اسلام ، اعتقاد و ايمان به خدا مساوى است با اينكه انسان آزاد و مختار باشد . آزادى به معناى واقعى ، گوهر انسان است . قرآن كريم خدا را بسيار بزرگ و اراده و مشيّتش را عامّ معرفى مىكند ، ولى از آزادى نيز سخت دفاع مىكند :
هَلْ أَتى عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً . إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَةٍ أَمْشاجٍ نَبْتَلِيهِ فَجَعَلْناهُ سَمِيعاً بَصِيراً . إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَ إِمَّا كَفُوراً
( 1 ) .
آيا بر انسان روزگارى گذشت كه چيزى نبود كه از آن ياد شود ؟ ما او را از نطفهء مخلوطى كه داراى خلطها بود آفريديم ؛ خلطهايى كه موجب استعدادهاى گونهگون بود و او را در معرض آزمايش قرار مىدهيم . پس ما او را بينا و شنوا قرار داديم و راه به او نشان داديم ، و او خود مختار است كه شكرگزار باشد يا كافر نعمت .
يعنى او آزاد است ؛ مىخواهد راه صحيح را انتخاب كند و مىخواهد راه كفران نعمت را انتخاب كند .
باز قرآن مىفرمايد :
مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فِيها ما نَشاءُ لِمَنْ نُرِيدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ يَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً . وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً . كُلًّا نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّكَ وَ ما كانَ عَطاءُ رَبِّكَ مَحْظُوراً ( 2 ) .
هر كه به نعمتهاى زودگذر بسنده كند ، از آن نعمتها هر چه خواهيم به هر كس كه
هامش
( 1 ) . دهر / 1 - 3 .
( 2 ) . اسراء / 18 - 20 .