توضيح اينكه ما - كه اراده و مشيّتمان ناقص و محدود است - اگر چيزى را اراده كنيم بايد متوسّل به چيزهايى غير از ارادهء خود بشويم و تا آن اسباب و وسايل را تحصيل نكنيم ، از ارادهء ما كارى ساخته نيست ؛ همچنين يك سلسله از موانع را بايد رفع كنيم و با وجود آن موانع نيز از ارادهء ما كارى ساخته نيست . امّا ارادهء خداوند چون محيط بر همه چيز است و همه چيز به ارادهء اوست ، اسباب و وسايط و موانع نيز مولود اراده و مشيّت اوست . پس در مرتبهاى كه ارادهء او حاكم است هيچ چيزى در برابر او به عنوان شرط يا سبب يا مانع وجود ندارد ؛ همهء شروط و اسباب و موانع و زوال موانع ، مادون و محكوم ارادهء او يعنى تابع ارادهء اوست . پس آنچه او اراده مىكند بدون هيچ وقفهاى همانطور است كه او اراده كرده است . اگر وجود چيزى موقوف به يك سلسله شرايط است ، از نظر آن چيز صحيح است كه بگوييم مشروط به شرايطى است ، امّا از نظر ارادهء الهى صحيح نيست گفته شود كه مشروط به شرايطى است ؛ يعنى اجراى ارادهء الهى مشروط به چيزى نيست ، بلكه ارادهء الهى آن را با همان شرط اراده كرده است و آن هم بدون وقفهاى به همان نحو كه اراده شده به وجود آمده است .
پس معنى اينكه ارادهء الهى ، مطلق است اين است كه او هر چه بخواهد به همان نحو كه مىخواهد - بدون اينكه اجراى ارادهاش متوقّف بر امرى ماوراى خودش باشد - انجام مىگيرد . پس اگر او وجود چيزى را به شكل دفعى بخواهد ، آن چيز به صورت آنى و دفعى به وجود مىآيد و اگر وجود چيزى را به صورت تدريجى بخواهد ، آن چيز به صورت تدريجى به وجود مىآيد ؛ بستگى دارد كه نحوهء وجود آن چيز چه نحوهء وجود باشد و ذات احديّت وجود آن چيز را به چه شكلى اراده كرده باشد .
اگر اراده و مشيّت و حكمت الهى تعلّق گرفته است كه جانداران تدريجاً و در طول ميلياردها سال متسلسل گردند ، طبعا موجودات به همان نحو وجود مىيابند . پس غلط است كه بگوييم لازمهء مشيّت مطلقهء الهى اين است كه همه چيز دفعى الوجود باشد . خير ، لازمهء مشيّت مطلقهء الهى اين است كه همه چيز به همان نحو كه او اراده كرده است ، خواه به صورت دفعى و خواه به صورت تدريجى ، بدون توقّف به امرى ماوراى ارادهء پروردگار وجود پيدا كند .
بعلاوه حكما ثابت كردهاند كه امور تدريجى الوجود نحوهء وجودشان منحصر به تدريجى است ؛ نوعى ديگر از وجود ، يعنى وجود ثابت و دفعى ، بر آنها محال است .
پس قابليّت قابل نيز اقتضا مىكند تدريج را . صدر المتألّهين نوعى حركت در عالم
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 523
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٥٢٣